สรุปเนื้อหา: ภัยพิบัติธรรมชาติ

ภัยพิบัติธรรมชาติ (Natural Disasters)

หายนะสภาพอากาศโลก: ระบบกระแสน้ำอุ่นกัลฟ์สตรีม (Global Climate Catastrophe: Gulf Stream System)

• ปรากฏการณ์: ระบบ “กระแสน้ำอุ่นกัลฟ์สตรีม” ซึ่งทำหน้าที่เป็น "สายพานลำเลียง" อากาศอบอุ่น แร่ธาตุ และสารอาหารต่าง ๆ จากเขตร้อนบริเวณอ่าวเม็กซิโกไปยังยุโรปตะวันตก กำลังเคลื่อนตัวช้าลงอย่างมาก และอาจล่มสลายในปี $2025$
• สาเหตุ: ผลจากการปล่อยมลพิษและวิกฤตโลกร้อน
  • เมื่อมหาสมุทรร้อนขึ้นและน้ำแข็งละลาย ทำให้น้ำจืดไหลลงสู่มหาสมุทรมากขึ้น
  • น้ำจืดที่เพิ่มขึ้นลดความหนาแน่นของน้ำทะเล ทำให้การจมหรือหมุนเวียนของน้ำลงไปด้านล่างลดลง
  • เมื่อน้ำทะเลจืดเกินไป อุ่นเกินไป หรือทั้งสองอย่าง กระแสน้ำก็จะหยุดทำงาน
• สถานะปัจจุบัน: กระแสน้ำอุ่นกัลฟ์สตรีมอ่อนกำลังที่สุดในรอบพันปี
• ผลกระทบ: นำไปสู่หายนะระบบนิเวศ

ตัวอย่างภัยพิบัติที่เคยเกิดขึ้นในประเทศไทย

• แผ่นดินไหวกรุงเทพฯ: ประชาชนในกรุงเทพฯ ตื่นตระหนกจากตึกสูงสั่นไหวที่สามารถรับรู้ได้
• ฝุ่นพิษ: ปัญหาฝุ่นละอองกลับมารุนแรงอีกครั้ง
• น้ำทะเลหนุนสูง: เป็นสาเหตุให้น้ำท่วมในหลายจุดของกรุงเทพมหานคร

ความหมายของภัยพิบัติธรรมชาติ (Definition of Natural Disaster)

• หมายถึง เหตุการณ์อันตรายหรือภัยที่เกิดจากความรุนแรงของกระบวนการทางธรรมชาติ จนเป็นเหตุให้เกิดการบาดเจ็บและการสูญเสียชีวิต รวมถึงสร้างความเสียหายต่ออาคาร บ้านเรือน และทรัพย์สินของมนุษย์

ลักษณะของภัยพิบัติธรรมชาติ (Characteristics of Natural Disasters)

1. ภัยที่เกิดจากความรุนแรงของกระบวนการทางธรรมชาติ: เกิดขึ้นเป็นประจำ
2. ภัยที่ทำให้เกิดการบาดเจ็บและสูญเสียชีวิต: จำนวนมากกว่าปกติ
3. ภัยที่สร้างความเสียหายต่ออาคารบ้านเรือนและทรัพย์สินผู้คน: จำนวนมาก
4. ภัยที่เกิดขึ้นแล้วส่งผลต่อการดำเนินชีวิต การประกอบอาชีพและเศรษฐกิจท้องถิ่น: ทั้งในระยะสั้นและระยะยาว

ประเภทของภัยพิบัติทางธรรมชาติ (Classification of Natural Disasters)

1. ภัยพิบัติทางธรณีภาค (Geological Hazards):
   • แผ่นดินไหว (Earthquakes)
   • ภูเขาไฟระเบิด (Volcanic Eruptions)
   • สึนามิ (Tsunamis)
   • แผ่นดินถล่ม (Landslides)
2. ภัยพิบัติทางบรรยากาศภาค (Atmospheric Hazards):
   • ฝนฟ้าคะนอง (Thunderstorms)
   • พายุหมุนเขตร้อน (Tropical Cyclones)
   • พายุทอร์นาโด (Tornadoes)
3. ภัยพิบัติทางอุทกภาค (Hydrological Hazards):
   • อุทกภัย (Floods)
   • ภัยแล้ง (Droughts)
4. ภัยพิบัติทางชีวภาค (Biological Hazards):
   • ไฟป่า (Wildfires)

ภัยพิบัติธรรมชาติทางธรณีภาค (Geological Natural Disasters)

แผ่นดินไหว (Earthquake)

• ความหมาย: ภัยที่เกิดจากการสั่นสะเทือนของแผ่นดินที่รุนแรงขนาดมากกว่า $5$ ริกเตอร์ขึ้นไป จากรอยเลื่อนที่ยังมีพลัง (active fault) และภูเขาไฟปะทุ ซึ่งเป็นพลังงานจากความเครียดที่สะสมอยู่ใต้เปลือกโลก
• กระบวนการเกิดแผ่นดินไหว:
  1. การสะสมแรงเค้นและความเครียด: อย่างช้า ๆ ภายใต้เปลือกโลก
  2. การเลื่อนตัวหรือแตกหักฉับพลัน: เมื่อเกิดความเครียดสูงสุด ทำให้รอยเลื่อนมีพลังเกิดการเลื่อนตัวหรือแตกหัก
  3. การปลดปล่อยพลังงาน: พลังงานถูกปลดปล่อยออกมาเป็นคลื่นไหวสะเทือน (seismic waves) เป็นเหตุให้เกิดการสั่นสะเทือนของแผ่นดิน
  4. การปะทุของภูเขาไฟ: แมกมาแทรกดันขึ้นมาตามรอยแตกหรือปล่องภูเขาไฟ
• ประเภทของแผ่นดินไหวแบ่งตามระดับความลึก:
  • แผ่นดินไหวระดับตื้น: เกิดที่ความลึกน้อยกว่า $70$ กิโลเมตรจากผิวโลก (แผ่นดินไหวขนาดใหญ่มักเป็นแผ่นดินไหวระดับตื้น เกิดขึ้นบริเวณเปลือกโลก)
  • แผ่นดินไหวระดับปานกลาง: เกิดที่ความลึกระหว่าง $70-300$ กิโลเมตรจากผิวโลก
  • แผ่นดินไหวระดับลึก: เกิดที่ความลึกมากกว่า $300$ กิโลเมตรจากผิวโลก
• คำศัพท์ที่เกี่ยวข้อง:
  • จุดกำเนิดแผ่นดินไหว (Hypocenter/Focus): จุดที่แผ่นดินไหวเริ่มต้นขึ้น
  • จุดเหนือศูนย์เกิดแผ่นดินไหว (Epicenter): ตำแหน่งบนผิวโลกที่อยู่เหนือจุดกำเนิดแผ่นดินไหวโดยตรง
  • คลื่นแผ่นดินไหว (Seismic Waves): พลังงานที่ถูกปลดปล่อยออกมาในลักษณะของคลื่นจากจุดกำเนิดแผ่นดินไหวในทุกทิศทาง
• สาเหตุของการเกิดแผ่นดินไหว:
  1. การเคลื่อนตัวฉับพลันของรอยเลื่อนมีพลัง
  2. การปะทุของภูเขาไฟ
• ขนาดแผ่นดินไหว (Magnitude): เป็นปริมาณของพลังงานที่ถูกปล่อยออกมาจากศูนย์กลางแผ่นดินไหวในแต่ละครั้ง
• ความรุนแรงของแผ่นดินไหว (Intensity): เป็นผลกระทบของแผ่นดินไหว ณ จุดใดจุดหนึ่ง ที่มีต่อมนุษย์ โครงสร้างอาคาร และพื้นดิน
• ตารางขนาดและความรุนแรงของแผ่นดินไหว (อ้างอิงจากมาตราเมอร์คัลลีและขนาดริกเตอร์อย่างง่าย):
  • ขนาดน้อยกว่า $2.9$ (ขนาดเล็กมาก - micro): มนุษย์ไม่รู้สึก ตรวจวัดได้เฉพาะเครื่องมือ
  • ขนาด $3.0-3.9$ (ขนาดเล็ก - minor): รู้สึกได้เฉพาะผู้หยุดนิ่งกับที่ สิ่งของแกว่งไกวเล็กน้อย
  • ขนาด $4.0-4.9$ (ขนาดเบา - light): คนส่วนใหญ่รู้สึกได้เหมือนรถบรรทุกแล่นผ่าน ทุกคนรู้สึกได้ สิ่งของขนาดเล็กเคลื่อนที่
  • ขนาด $5.0-5.9$ (ปานกลาง - moderate): คนเดินเซ สิ่งของขนาดใหญ่เคลื่อนที่ คนยืนนิ่งอยู่กับที่ไม่ได้ อาคารเสียหายเล็กน้อย
  • ขนาด $6.0-6.9$ (รุนแรง - strong): อาคารเสียหายปานกลาง อาคารเสียหายอย่างมาก
  • ขนาด $7.0$ ขึ้นไป (รุนแรงมาก - major): อาคารถูกทำลายพร้อมฐานราก แผ่นดินแยกถล่มและเลื่อนไหล สะพานขาด รางรถไฟบิดงอ ท่อใต้ดินชำรุดเสียหาย สิ่งปลูกสร้างทั้งหมดถูกทำลาย พื้นดินเป็นลอนคลื่น
• ความรุนแรงของแผ่นดินไหวขึ้นกับองค์ประกอบต่าง ๆ:
  • ลักษณะทางธรณีวิทยา
  • บริเวณที่เป็นชุมชนหรือเมืองอุตสาหกรรม
  • ความมั่นคงของอาคาร
  • ระบบการวางแผนป้องกัน
  • ขนาดแผ่นดินไหว
  • ความยาวนานของการสั่นไหว
  • ระยะทางใกล้-ไกลจากศูนย์กลางแผ่นดินไหว
  • ช่วงเวลาที่เกิดแผ่นดินไหว
• แนวแผ่นดินไหวของโลก (เกิดตามแนวที่แผ่นเปลือกโลกชนกันหรือเฉียดกัน): มี $3$ แนวหลัก
  1. แนววงแหวนแห่งไฟ (Pacific Ring of Fire): แนววงรอบมหาสมุทรแปซิฟิก เริ่มจากชายฝั่งอเมริกาใต้ขึ้นเหนือผ่านอเมริกาเหนือ ปลายแหลมคัมชัตคา ญี่ปุ่น (แยกออกเป็น $2$ แนว: หมู่เกาะมาเรียนา และฟิลิปปินส์, นิวกินี, นิวซีแลนด์ และหมู่เกาะอินโดนีเซีย) เป็นบริเวณที่มีแนวภูเขาไฟขึ้นด้วยจำนวนมาก
  2. แนวภูเขาแอลป์-หิมาลัย (Alpide Belt): เริ่มจากทางตะวันตกของเมียนมา อินเดีย ปากีสถาน ตุรกี
  3. แนวสันเขากลางมหาสมุทรแอตแลนติก (Mid-Atlantic Ridge): เริ่มจากขั้วโลกเหนือลงมาผ่านเกาะไอซ์แลนด์ กลางมหาสมุทรแอตแลนติกไปจนถึงขั้วโลก
• รอยเลื่อนมีพลังในประเทศไทย (กรมทรัพยากรธรณี มีนาคม $2555$): มีกลุ่มรอยเลื่อนหลักที่พาดผ่านหลายจังหวัด เช่น แม่จัน, แม่อิง, แม่ฮ่องสอน, เมย, แม่ทา, เถิน, พะเยา, บัว, อุตรดิตถ์, เจดีย์สามองค์, ศรีสวัสดิ์, ระนอง, คลองมะรุย, เพชรบูรณ์
• รอยเลื่อนสะกาย (Sagaing Fault): เป็นรอยเลื่อนหลักในประเทศพม่าที่สามารถส่งผลกระทบต่อประเทศไทยได้ ทำให้เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ในอดีต (เช่น $23$ พฤษภาคม พ.ศ. $2455$, $3$ ธันวาคม พ.ศ. $2473$)
• ภัยต่าง ๆ ที่เกิดจากแผ่นดินไหวขนาดรุนแรง:
  1. สิ่งก่อสร้างพังเสียหาย: ตึกสูง อาคารขนาดใหญ่ บ้านเรือนพังเสียหายจากแรงสั่นสะเทือน
  2. แผ่นดินแยก เคลื่อน หรือทรุด: ทำให้สิ่งก่อสร้างแตกร้าว ฉีกขาด เสียหาย
  3. มนุษย์บาดเจ็บและเสียชีวิต: จากสิ่งปลูกสร้างถล่ม
  4. แผ่นดินถล่ม: จากแรงสั่นสะเทือน ทำให้เศษหิน เศษดินเคลื่อนที่ลงมาตามแรงโน้มถ่วง
  5. สึนามิ: เกิดจากแผ่นดินไหวรุนแรงมีจุดศูนย์กลางอยู่ใต้ทะเล ทำให้เกิดคลื่นทะเลพัดเข้าสู่ฝั่ง
  6. ไฟไหม้: จากระบบท่อส่งแก๊สแตกรั่วและมีประกายไฟ
• การปฏิบัติตนในขณะเกิดแผ่นดินไหว:
  • ก่อนเกิดภัย: ติดตามข่าวสาร, เตรียมของใช้ที่จำเป็น, สังเกตพฤติกรรมสัตว์
  • ขณะเกิดภัย: หลบใต้โต๊ะ, ห้ามใช้ลิฟต์
  • หลังเกิดภัย: ตรวจสอบร่างกายตนเอง, สวมรองเท้าป้องกัน, ออกจากอาคาร

ภูเขาไฟปะทุ (Volcanic Eruption)

• ความหมาย: การที่หินหนืดใต้พื้นผิวเปลือกโลกแทรกดันขึ้นมาตามรอยแตกหรือปล่อง จนพ้นพื้นผิวเปลือกโลก หรือเกิดการระเบิดอย่างรุนแรง เป็นเหตุให้เกิดแก๊ส ไอน้ำ และทีฟรา (tephra)
• สาเหตุ: เกิดจากหินหนืดที่อยู่ใต้เปลือกโลกเกิดการเคลื่อนตัว ทำให้มีแรงดันโดยจะปะทุและแทรกขึ้นมาตามรอยแยกหรือปะทุออกมาจากปล่องภูเขาไฟ แนวรอยต่อของเปลือกโลกจะมีโอกาสเกิดภูเขาไฟมากที่สุด
• ความรุนแรง: ขึ้นอยู่กับแรงดันที่ปะทุออกมา
• ประเภทภูเขาไฟปะทุ:
  1. แบบพลีเนียน (Plinian): เป็นการระเบิดอย่างรุนแรง แก๊ส ไอน้ำ และทีฟราถูกดันสูงขึ้นไป $5-20$ กิโลเมตร
  2. แบบวัลเคเนียน (Vulcanian): มีการปล่อยแก๊สและลาวาออกมาเป็นระยะ ๆ สะสมปิดทับปล่อง จนมีความดันเพียงพอจึงเกิดการปะทุรุนแรง
  3. แบบสตรอมโบเลียน (Strombolian): เป็นการปะทุที่มีความรุนแรงอย่างสม่ำเสมอ ทำให้ลาวาพุ่งขึ้นมาอย่างรุนแรงปานกลาง
  4. แบบฮาวายเอียน (Hawaiian): เป็นการปะทุที่ลาวามีการไหลออกมาอย่างสม่ำเสมอ เป็นภูเขาไฟที่ปะทุรุนแรงน้อยที่สุด
• การกระจายภูเขาไฟของโลก: ส่วนใหญ่เกิดตามแนวการชนกันของแผ่นเปลือกโลกที่ทอดตัวอยู่โดยรอบมหาสมุทรแปซิฟิก ที่เรียกว่า วงแหวนแห่งไฟ เป็นบริเวณที่มีภูเขาไฟมีพลังเป็นจำนวนมาก
• ภัยต่าง ๆ ที่เกิดจากภูเขาไฟปะทุรุนแรง:
  1. ภัยจากแก๊สพิษ: เช่น คาร์บอนมอนอกไซด์ และซัลเฟอร์ไดออกไซด์ เป็นอันตรายต่อมนุษย์
  2. ภัยจากลาวาหลาก: ลาวาไหลออกมาอย่างรวดเร็ว ทำให้มนุษย์อพยพไม่ทัน
  3. ภัยจากลาฮาร์ (Lahar): หรือโคลนภูเขาไฟ เกิดจากเถ้าธุลีภูเขาไฟรวมตัวกับน้ำ ไหลลงมาตามด้านข้างของภูเขาไฟ สร้างความเสียหาย
  4. ทีฟรา (tephra) หรือวัตถุของแข็ง: ต่าง ๆ ที่พ่นออกจากปล่องภูเขาไฟขณะปะทุ เป็นภัยต่อมนุษย์
  5. แผ่นดินถล่ม: จากการปะทุรุนแรง ทำให้ส่วนด้านข้างของภูเขาไฟถล่มลงมา
  6. ผลกระทบต่อชั้นบรรยากาศ: การปะทุพ่นชิ้นส่วนภูเขาไฟขึ้นไปสูง จะถูกพัดกระจายปกคลุมโลก บดบังแสงอาทิตย์ มีผลต่อการลดลงของอุณหภูมิ
• การปฏิบัติตนในขณะภูเขาไฟปะทุ:
  • ก่อนเกิดภัย: ติดตามข่าวสาร, วางแผนช่องทางการติดต่อสื่อสาร
  • ขณะเกิดภัย: อพยพออกจากพื้นที่ (ห้ามหลบในอาคารที่ไม่แข็งแรง)
  • หลังเกิดภัย: อาศัยศูนย์อพยพชั่วคราว, รอฟังประกาศจากทางราชการให้อพยพกลับ

สึนามิ (Tsunami)

• ความหมาย: คลื่นที่เกิดจากแผ่นดินไหวหรือภูเขาไฟปะทุใต้ทะเลอย่างรุนแรง เมื่อเคลื่อนเข้าปะทะชายฝั่ง ความยาวคลื่น คาบคลื่นจะลดลง แต่ความสูงคลื่นจะเพิ่มมากขึ้น ทำให้มีพลังทำลายรุนแรงจนอาจเกิดการเสียชีวิตหรือบาดเจ็บของผู้คน รวมถึงสิ่งปลูกสร้างบริเวณชายฝั่งเสียหาย
• กระบวนการเกิดสึนามิ:
  1. การเคลื่อนตัวของเปลือกโลก: เกิดแผ่นดินไหวหรือภูเขาไฟปะทุใต้มหาสมุทร จะกระตุ้นให้เปลือกโลกเคลื่อนตัว ทำให้เกิดรอยเลื่อนและแรงกระเพื่อม
  2. การถ่ายเทแรงกระเพื่อมสู่น้ำทะเล: ทำให้เกิดคลื่นใต้น้ำ
  3. คลื่นในทะเลลึก: มีความยาวช่วงคลื่นมาก (ประมาณ $800$ กิโลเมตร) ความสูงคลื่นน้อย เคลื่อนตัวด้วยความเร็วสูงมาก (ประมาณ $800$ กิโลเมตรต่อชั่วโมง) แพร่ออกทุกทิศทาง
  4. คลื่นใกล้ชายฝั่ง: เมื่อใกล้ชายฝั่งทะเลน้ำตื้น คลื่นจะลดความเร็วลง (ประมาณ $35$ กิโลเมตรต่อชั่วโมง) ความยาวคลื่นลดลง แต่ความสูงคลื่นจะเพิ่มขึ้น (จากยอดคลื่นถึงท้องคลื่น) โถมเข้าทำลายสิ่งต่าง ๆ ด้วยพลังทำลายล้างรุนแรง
• สาเหตุการเกิดสึนามิ:
  • แผ่นดินไหวรุนแรงใต้ทะเลหรือมหาสมุทร
  • แผ่นดินถล่มรุนแรงใต้ทะเลหรือมหาสมุทร
  • เกาะภูเขาไฟปะทุหรือภูเขาไฟปะทุอย่างรุนแรงใต้ทะเลหรือมหาสมุทร
  • อุกกาบาตตกในทะเล
• พื้นที่เสี่ยงการเกิดสึนามิของโลก:
  • มากที่สุดคือ ชายฝั่งรอบมหาสมุทรแปซิฟิก (วงแหวนแห่งไฟ) เนื่องจากเป็นบริเวณที่เกิดแผ่นดินไหวรุนแรงใต้ทะเลและภูเขาไฟปะทุรุนแรงใต้ทะเลมากที่สุด
  • นอกจากนี้ยังพบบริเวณชายฝั่งของมหาสมุทรอินเดีย
• ภัยต่าง ๆ ที่เกิดจากสึนามิ:
  1. การบาดเจ็บและสูญเสียชีวิต: เมื่อสึนามิเคลื่อนตัวเข้าสู่ชายฝั่งจะทำให้ชายฝั่งถูกคลื่นซัดด้วยความรุนแรง
  2. ภัยต่อทรัพย์สินและสิ่งปลูกสร้าง: เช่น บ้านเรือน โรงแรม ท่าเรือ เรือประมงถูกทำลาย
  3. ภัยต่อสิ่งแวดล้อมบริเวณชายฝั่ง: เช่น ระบบนิเวศชายฝั่งและแนวปะการังถูกทำลาย หาดทรายสกปรกจากตะกอนที่สึนามิพัดพามา แหล่งน้ำจืดกลายเป็นน้ำเค็ม
  4. ภัยซ้ำซ้อนและผลกระทบทางจิตใจ: หลังเหตุการณ์จะกระทบต่อสภาพจิตใจ ทำให้เกิดอาการหวาดกลัว ตกใจ และซึมเศร้าจากการสูญเสีย
• การเกิดสึนามิครั้งสำคัญ (ตัวอย่าง):
  • อ่าวทูยา รัฐอะแลสกา สหรัฐอเมริกา ($9$ กรกฎาคม พ.ศ. $2501$): ขนาด $7.8$, คลื่นสูง $525$ เมตร (จุดเกิดลึก $35$ กม.)
  • เมืองวัลดีเวีย ประเทศชิลี ($22$ พฤษภาคม พ.ศ. $2503$): ขนาด $9.5$, คลื่นสูง $25$ เมตร (จุดเกิดลึก $33$ กม.)
  • ชายฝั่งตะวันตกทางตอนใต้ของรัฐอะแลสกา สหรัฐอเมริกา ($27$ มีนาคม พ.ศ. $2507$): ขนาด $9.2$, คลื่นสูง $11.5$ เมตร (จุดเกิดลึก $14$ กม.)
  • ภูมิภาคโทะโฮะกุ เกาะฮนชู ประเทศญี่ปุ่น ($11$ มีนาคม พ.ศ. $2554$): ขนาด $9.1$, คลื่นสูง $40.5$ เมตร (จุดเกิดลึก $32$ กม.)
  • เกาะสุมาตรา ประเทศอินโดนีเซีย ($26$ ธันวาคม พ.ศ. $2547$): ขนาด $9.3$, คลื่นสูง $30$ เมตร (จุดเกิดลึก $30$ กม.)
• การปฏิบัติตนในขณะเกิดสึนามิ:
  • ก่อนเกิดภัย: ติดตามข่าวสาร, เตรียมของใช้ที่จำเป็น
  • ขณะเกิดภัย: อพยพไปยังที่สูงที่น้ำท่วมไม่ถึง, ห้ามอยู่ใกล้สิ่งปลูกสร้าง
  • หลังเกิดภัย: ฟังประกาศและอพยพเมื่อสถานการณ์ปกติ
• ระบบเตือนภัยสึนามิไทย (DART Thailand): เคยมีทุ่นเตือนสึนามิแต่ถูกระบุว่าใช้งานไม่ได้

แผ่นดินถล่ม (Landslide)

• ความหมาย: กระบวนการเคลื่อนที่ของดินที่อิ่มตัวด้วยน้ำจนกระทั่งมีน้ำหนักมวลดินและน้ำหนักของน้ำมากกว่าแรงต้าน การเลื่อนไหลเกิดจากฝนตกหนักติดต่อกันนาน ในบริเวณภูมิประเทศลาดชัน
• กระบวนการเกิดแผ่นดินถล่ม:
  1. ฝนตกหนักติดต่อกันนาน: น้ำซึมลงในดินจนอิ่มตัว ทำให้แรงยึดเกาะระหว่างมวลดินลดลง ความดันของน้ำในดินเพิ่มสูงขึ้น
  2. ความดันในช่องว่างของดินเพิ่มสูงขึ้น: แรงยึดเหนี่ยวระหว่างอนุภาคดินลดลง น้ำเข้าไปแทนที่อากาศในช่องว่างของดิน
  3. จุดสมดุลก่อนชั้นดินเริ่มเลื่อนไหล: เมื่อชั้นดินมีแรงกระทำที่ทำให้เกิดการเลื่อนไหล โดยน้ำหนักมวลดินและน้ำหนักของน้ำเท่ากับแรงต้านทานการเลื่อนไหลของดิน
  4. ดินเกิดการเลื่อนไหลลงมา: เมื่อชั้นดินมีแรงกระทำที่ทำให้เกิดการไหลมากกว่าแรงต้านการเลื่อนไหลของดิน
• สาเหตุ:
  • จากธรรมชาติ: ฝนตกหนัก, หิมะและน้ำแข็งใต้ดินละลาย, แผ่นดินไหวและภูเขาไฟปะทุ
  • จากมนุษย์: การเพาะปลูกบนที่ลาดชัน, การตัดไม้ทำลายป่า, การตัดเขาสร้างถนน, การปลูกสิ่งก่อสร้างบนที่ลาดชัน, การทำเหมือง, การทำเกษตรในพื้นที่ลาดชัน
• ประเภทของแผ่นดินถล่ม:
  1. ดินคืบ (Soil Creep): ดินหรือเศษหินบริเวณลาดเขาเลื่อนไถลลงสู่ที่ต่ำาอย่างช้า ๆ จากอิทธิพลแรงโน้มถ่วงของโลก
  2. การไหลลงของดิน (Earthflow/Solifluction): การเลื่อนไถลของดินอย่างช้า ๆ ลงมาตามลาดเขาในเขตอากาศหนาว เกิดจากน้ำแข็งและหิมะที่ละลายในฤดูร้อนไหลซึมลงไปในดินชื้น ในขณะที่ดินชั้นล่างยังคงมีอุณหภูมิที่จุดเยือกแข็ง จึงทำให้ดินชั้นบนค่อย ๆ ไหลเลื่อนลงอัตราเร็วที่เร็วกว่าดินคืบ
  3. การเลื่อนไถล (Slump): การเคลื่อนที่ของมวลเศษหิน เศษดินลงมาตามความลาดชัน โดยทรุดตัวหมุนตามระนาบความลาดโค้งเว้า มักเกิดบริเวณไหล่เขาหรือหน้าผา ซึ่งเกี่ยวเนื่องกับการเลื่อนบิดโค้งของหินและแยกหลุดออกไปเป็นกระบิ มีน้ำเป็นตัวช่วยปริมาณปานกลาง
  4. ดินไหล (Earthflow): ดินหรือหินผุที่เลื่อนไถลจากไหล่เขา ประกอบด้วยตะกอนขนาดละเอียดจำพวกดินเหนียว ดินทรายแป้งตามพื้นที่ที่มีความชื้นไม่มากด้วยความเร็วปานกลาง และมีน้ำเป็นตัวช่วยปริมาณปานกลาง
  5. โคลนไหล (Mudflow): การเคลื่อนที่ของตะกอนดินลงมาตามไหล่เขาจากอิทธิพลแรงโน้มถ่วงของโลกด้วยความเร็วมาก โดยมีน้ำในปริมาณมากเป็นตัวช่วย
  6. หินพัง (Rockfall): หินที่ตกลงจากที่สูง เช่น ผาชัน ผาลาด จากการผุพัง หรือหลุดด้วยความเร็วตามแรงโน้มถ่วงของโลก โดยไม่อาศัยน้ำเป็นตัวช่วย
• ภัยต่าง ๆ ที่เกิดจากแผ่นดินถล่ม:
  1. การเสียชีวิตและได้รับบาดเจ็บ: ผู้คนเสียชีวิตและบาดเจ็บ
  2. ทับบ้านเรือนและสิ่งปลูกสร้าง: ได้รับความเสียหาย ทำให้ประสบปัญหาการไร้ที่อยู่อาศัย
  3. สาธารณูปโภคและสาธารณูปการถูกทำลาย: ทำให้ผู้คนได้รับความเดือดร้อน
  4. ปิดทับเส้นทางจราจร: เช่น ถนน ทางรถไฟ และส่งผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจของพื้นที่
• การปฏิบัติตนในขณะเกิดแผ่นดินถล่ม:
  • ก่อนเกิดภัย: ติดตามพยากรณ์อากาศ, สังเกตสัญญาณเตือนภัยทางธรรมชาติ, ทำทางเบี่ยงดินและน้ำ
  • ขณะเกิดภัย: อพยพออกจากพื้นที่
  • หลังเกิดภัย: ห้ามเข้าใกล้ลำน้ำ, ห้ามเข้าใกล้บ้านเรือนที่ได้รับความเสียหาย

ภัยพิบัติธรรมชาติทางบรรยากาศภาค (Atmospheric Natural Disasters)

วาตภัยหรือภัยจากพายุ (Storm Hazard)

• ความหมาย: ภัยหรืออันตรายที่เกิดจากลมพายุรุนแรงที่ก่อให้เกิดอันตรายต่อชีวิตและสร้างความเสียหายต่ออาคารบ้านเรือน มีหลายประเภทขึ้นอยู่กับลักษณะการเกิด ขนาด และความรุนแรง
• ประเภทของพายุ: (ลมที่เกิดจากการเคลื่อนที่ของอากาศอย่างรวดเร็วและรุนแรง)
  1. พายุฝนฟ้าคะนอง (Thunderstorm)
  2. พายุหมุนเขตร้อน (Tropical Cyclone)
  3. พายุทอร์นาโด (Tornado)

1. พายุฝนฟ้าคะนอง (Thunderstorm)

• ลักษณะ: เป็นพายุระดับท้องถิ่น (local storm) บริเวณใกล้เส้นศูนย์สูตร
• กระบวนการเกิด:
  • เกิดจากการที่อากาศร้อนลอยตัวขึ้น และมีแรงกระทำทำให้อากาศยกตัวขึ้นไปสู่ความสูง
  • มวลอากาศจะเย็นลงเมื่อลอยสูงขึ้น และกลั่นตัวเป็นละอองน้ำเล็ก ๆ
  • อากาศจะเคลื่อนที่ลงอย่างรวดเร็ว (downdraft) เกิดลมกระโชกรุนแรง และเกิดเป็นพายุฝนฟ้าคะนอง บางครั้งอาจเกิดลูกเห็บตก
• ผลจากพายุฝนฟ้าคะนอง: พายุลูกเห็บ, ลมกระโชกแรง, น้ำท่วมฉับพลัน, ฟ้าแลบ, ฝนตกหนัก

2. พายุหมุนเขตร้อน (Tropical Cyclone)

• ลักษณะ: เป็นพายุขนาดใหญ่ที่ก่อตัวเหนือทะเลหรือมหาสมุทรในเขตร้อน
• กระบวนการเกิด:
  • มหาสมุทรได้รับความร้อนจากดวงอาทิตย์ระเหยขึ้นเป็นไอน้ำ
  • ไอน้ำกลั่นตัวเป็นหยดน้ำกลายเป็นฝน รวมกับแรงจากการหมุนของโลก จะทำให้เกิดการเคลื่อนตัวของพายุหมุนเขตร้อน
  • เกิดบริเวณละติจูด $8-15$ องศาเหนือและใต้
  • เกิดขึ้นเหนือพื้นมหาสมุทรที่มีอุณหภูมิพื้นผิวน้ำทะเล $27$ องศาเซลเซียสขึ้นไป
  • เมื่อโตเต็มที่มีเส้นผ่านศูนย์กลางตั้งแต่ $100$ กิโลเมตรขึ้นไป
• โครงสร้าง (เมื่อโตเต็มที่): ตาพายุ (ลมสงบและเป็นศูนย์กลางความกดอากาศต่ำ), กำแพงตาพายุ (Eyewall), แถบฝนหมุนเป็นวงกว้าง (Rainbands), กระแสอากาศไหลออกด้านบน, การไหลของกระแสอากาศร้อนชื้นในแนวดิ่ง, ลมผิวพื้นพัดเข้าหาศูนย์กลาง
• แหล่งกำเนิดและชื่อเรียก:
  • เฮอร์ริเคน (Hurricane): มหาสมุทรแอตแลนติก, มหาสมุทรแปซิฟิก (ด้านตะวันออก)
  • ไต้ฝุ่น (Typhoon): มหาสมุทรแปซิฟิก, ทะเลจีนใต้ (ด้านตะวันตก)
  • ไซโคลน (Cyclone): มหาสมุทรอินเดีย
• การจำแนกตามความเร็วลมและความเสียหาย:
  • ดีเปรสชัน (Depression): ความเร็วลม $50-61$ กม./ชม. ความสูงคลื่น $4-6$ เมตร. ความเสียหาย: ต้นไม้ใหญ่โยกตามทิศทางลม, มนุษย์เดินทวนลมลำบาก
  • โซนร้อน (Tropical Storm): ความเร็วลม $62-117$ กม./ชม. ความสูงคลื่น $6-14$ เมตร. ความเสียหาย: ต้นไม้หักโค่น, อาคาร สิ่งก่อสร้างเสียหายมาก
  • ไต้ฝุ่น/เฮอร์ริเคน/ไซโคลน (Typhoon/Hurricane/Cyclone): ความเร็วลมตั้งแต่ $118$ กม./ชม. ขึ้นไป ความสูงคลื่นสูงกว่า $14$ เมตร. ความเสียหาย: เกิดความเสียหายของต้นไม้ อาคาร สิ่งก่อสร้างรุนแรงเป็นบริเวณกว้าง
• รายชื่อพายุหมุนเขตร้อน: มีการหมุนเวียนชื่อพายุโดยประเทศต่าง ๆ ที่อยู่ในภูมิภาค (เช่น กัมพูชา, จีน, เกาหลีเหนือ, ฮ่องกง, ญี่ปุ่น, มาเก๊า, มาเลเซีย, ไมโครนีเซีย, ฟิลิปปินส์, เกาหลีใต้, ลาว, ไทย, สหรัฐอเมริกา, เวียดนาม)

3. พายุทอร์นาโด (Tornado)

• ความหมาย: พายุหมุนรุนแรง โดยภายในพายุอากาศอุ่นและความชื้นกำลังลอยตัวสูงขึ้น ขณะที่อากาศเย็นกำลังตกลงพร้อมกับฝน สภาวะดังกล่าวจึงทำให้เกิดการหมุนเวียนของอากาศภายในเมฆ ซึ่งอากาศหมุนนี้มีรูปร่างเป็นแท่ง เคลื่อนที่เป็นแนวตั้งออกจากเมฆ
• การเกิด: เกิดขึ้นบ่อยมากที่สุดในประเทศสหรัฐอเมริกา เนื่องจากมีสภาวะอากาศที่เอื้อต่อการเกิดภาวะลมร้อนและไอเย็นปะทะกัน
• การจำแนกตามความเร็วลมและระดับความเสียหาย (มาตราฟูจิตะ - Enhanced Fujita Scale, EF):
  • EF0 (อ่อน): ความเร็วลม $65-85$ ไมล์/ชม. ($105-137$ กม./ชม.). ระดับความเสียหาย: ชิ้นส่วนหลังคาหลุด
  • EF1 (อ่อน): ความเร็วลม $86-110$ ไมล์/ชม. ($138-177$ กม./ชม.). ระดับความเสียหาย: หน้าต่างแตกหัก
  • EF2 (รุนแรงปานกลาง): ความเร็วลม $111-135$ ไมล์/ชม. ($178-217$ กม./ชม.). ระดับความเสียหาย: หลังคาหลุดจากตัวบ้าน
  • EF3 (รุนแรงปานกลาง): ความเร็วลม $136-165$ ไมล์/ชม. ($218-266$ กม./ชม.). ระดับความเสียหาย: บ้านพังเสียหาย
  • EF4 (รุนแรงมาก): ความเร็วลม $166-200$ ไมล์/ชม. ($267-322$ กม./ชม.). ระดับความเสียหาย: บ้านพังเสียหายรุนแรง, รถยนต์พังเสียหายรุนแรง
  • EF5 (รุนแรงมากที่สุด): ความเร็วลมตั้งแต่ $200$ ไมล์/ชม. ขึ้นไป (มากกว่า $322$ กม./ชม.). ระดับความเสียหาย: บ้านโครงสร้างแข็งแรงพังเสียหาย, พื้นดินเป็นลอนคลื่น
• การปฏิบัติตนในขณะเกิดวาตภัย (พายุ):
  • ก่อนเกิดภัย: ติดตามพยากรณ์อากาศ, ซ่อมแซมที่อยู่อาศัยให้แข็งแรง
  • ขณะเกิดภัย: หลบในอาคาร (ห้ามอยู่ใกล้ต้นไม้ใหญ่), ไม่ใส่เครื่องประดับโลหะ (โดยเฉพาะฟ้าผ่า)
  • หลังเกิดภัย: ห้ามออกจากบ้านทันทีหลังพายุสงบ, ตัดต้นไม้ที่โค่นล้ม

ภัยพิบัติธรรมชาติทางอุทกภาค (Hydrological Natural Disasters)

อุทกภัย (Flood)

• ความหมาย: ภัยหรืออันตรายที่เกิดจากน้ำท่วมฉับพลันในพื้นที่บริเวณใดบริเวณหนึ่ง หรือน้ำไหลเอ่อล้นฝั่งแม่น้ำเข้าท่วมพื้นที่
• ประเภทและกระบวนการเกิดอุทกภัย:
  1. น้ำป่าไหลหลาก (Flash Flood):
     • การเกิด: เมื่อฝนตกหนักต่อเนื่อง บริเวณพื้นที่ต้นน้ำ (ภูเขา) จะเกิดการสะสมของน้ำท่าจนพื้นดินและป่าไม้ดูดซับไว้ไม่ได้อีกต่อไป จึงเกิดการไหลบ่าลงสู่บริเวณที่ต่ำกว่า เช่น เชิงเขา ที่ราบเชิงเขา อย่างรวดเร็วด้วยกำลังรุนแรง (บางครั้งเรียกว่า น้ำท่วมฉับพลัน)
     • สาเหตุ: จากพายุหมุนเขตร้อนพัดผ่าน ทำให้ฝนตกหนักติดต่อกันนานจนพื้นดินดูดซับไว้ไม่ได้
  2. น้ำท่วมขัง (Inland Flood):
     • การเกิด: เมื่อมีปริมาณน้ำท่าไหลบ่าหน้าดินสะสมในปริมาณมาก จะทำให้เกิดการไหลบ่าในแนวระดับจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำาเข้าท่วมขังบ้านเรือนและพื้นที่เกษตรกรรม ทำให้ได้รับความเสียหายในเมืองที่ระบบระบายน้ำไม่มีคุณภาพ และมีสิ่งกีดขวางเส้นทางระบายน้ำมาก จะทำให้น้ำท่วมขังนาน
     • สาเหตุ: จากภูมิประเทศที่ลุ่ม, การระบายน้ำและระบบการจัดการน้ำไม่ดี หรือน้ำทะเลหนุนสูงบริเวณที่ลุ่มชายฝั่ง
  3. น้ำล้นตลิ่ง (River Overflow Flood):
     • การเกิด: เมื่อปริมาณน้ำจำนวนมากไหลลงสู่แม่น้ำ ซึ่งมีพื้นที่ระบายน้ำน้อยกว่าปริมาณน้ำ ทำให้เกิดการเอ่อล้นตลิ่งเข้าท่วมบ้านเรือนและพื้นที่เกษตรกรรมตามฝั่งแม่น้ำ ทำให้ได้รับความเสียหาย
     • สาเหตุ: จากปริมาณน้ำในแม่น้ำมีมากเกินความจุของลำน้ำ จึงล้นออกไปด้านข้าง
• ภัยต่าง ๆ ที่เกิดจากอุทกภัยที่รุนแรง:
  1. การเสียชีวิต: จากการจมน้ำและกระแสน้ำพัดรุนแรง
  2. ทรัพย์สิน อาคารบ้านเรือน เส้นทางคมนาคมเสียหาย: ทำให้เกิดความเสียหายทางเศรษฐกิจ
  3. พื้นที่เกษตรกรรมเสียหาย: ผลผลิตลดลง เกิดการขาดแคลนอาหาร
  4. ทรัพยากรธรรมชาติเสียหาย: ฝนที่ตกหนักและกระแสน้ำทำให้เกิดแผ่นดินถล่ม, เกิดการสูญเสียหน้าดิน, แหล่งน้ำตื้นเขิน
  5. ภัยอื่น ๆ: ไฟฟ้าดูดหรือรั่ว, ภัยจากสัตว์ร้าย, มลพิษทางน้ำ
• การปฏิบัติตนในขณะเกิดอุทกภัย:
  • ก่อนเกิดภัย: ติดตามพยากรณ์อากาศ, ขุดลอกแหล่งน้ำ, ซ่อมแซมบ้านเรือน, เตรียมวางแผนอพยพ
  • ขณะเกิดภัย: อยู่ในอาคารที่แข็งแรง, ห้ามเข้าใกล้อุปกรณ์ไฟฟ้า, ไม่ขับขี่ยานพาหนะ
  • หลังเกิดภัย: ฝังซากสิ่งมีชีวิต, ช่วยเหลือผู้ประสบภัย

ภัยแล้ง (Drought)

• ความหมาย: ภัยที่เกิดจากการมีฝนน้อยกว่าปกติหรือไม่ตกต้องตามฤดูกาล ทำให้เกิดการขาดแคลนน้ำกิน น้ำใช้ น้ำทำการเกษตร ความรุนแรงของภัยแล้งขึ้นอยู่กับความชื้นในอากาศ ระยะเวลาที่เกิดภัยแล้ง และขนาดของพื้นที่ที่เกิดภัยแล้ง
• กระบวนการเกิดภัยแล้ง: เกิดจากฝนตกในปริมาณน้อยกว่าปกติหรือไม่ตกต้องตามฤดูกาล ทำให้แหล่งน้ำต่าง ๆ ทั้งน้ำผิวดิน น้ำใต้ดินมีปริมาณลดลง เกิดสภาวะขาดแคลนน้ำของพืชและมนุษย์นำไปสู่สภาวะความอดอยาก
• ประเภทของภัยแล้ง:
  1. ภัยแล้งทางอุตุนิยมวิทยา (Meteorological Drought)
  2. ภัยแล้งทางการเกษตร (Agricultural Drought)
  3. ภัยแล้งทางอุทกวิทยา (Hydrological Drought)
• สาเหตุการเกิดภัยแล้ง:
  • การผันแปรของสภาพอากาศ: ปรากฏการณ์เอลนีโญ (El Niño), ลานีญา (La Niña), ความผิดปกติของตำแหน่งร่องมรสุม
  • ขาดแหล่งกักเก็บน้ำ: การตัดไม้ทำลายป่า
  • ความต้องการใช้น้ำเพิ่มขึ้น:
• ภัยต่าง ๆ ที่เกิดจากภัยแล้งที่รุนแรง:
  1. ขาดแคลนน้ำสำหรับการเพาะปลูก: ส่งผลให้ผลผลิตทางการเกษตรลดลง ไม่เพียงพอต่อการบริโภค
  2. ประชากรขาดแคลนน้ำในการอุปโภคบริโภค: เกิดภาวะขาดน้ำ, เกิดความขัดแย้งในการใช้น้ำ
  3. พื้นดินแห้งแล้ง: พื้นที่ชุ่มน้ำลดน้อยลง, คุณภาพน้ำเปลี่ยนแปลง, ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ
  4. เกิดไฟป่ารุนแรงขึ้น: ทำให้เกิดมลพิษทางอากาศเพิ่มขึ้น
• การปฏิบัติตนในขณะเกิดภัยแล้ง:
  • ก่อนเกิดภัย: เก็บกักน้ำไว้ใช้, ใช้น้ำอย่างประหยัด, ตรวจสอบการรั่วซึม, ปลูกพืชที่ใช้น้ำน้อย, พัฒนาลุ่มน้ำ
  • ขณะเกิดภัย: ใช้น้ำอย่างประหยัด, ลดแก๊สเรือนกระจก, กำจัดวัสดุเชื้อเพลิง
  • หลังเกิดภัย: ติดตามสภาวะอากาศ

ภัยพิบัติธรรมชาติทางชีวภาค (Biological Natural Disasters)

ไฟป่า (Wildfire)

• ความหมาย: ไฟที่เผาไหม้เชื้อเพลิงตามธรรมชาติในป่าหรือทุ่งหญ้า เช่น ใบไม้ เศษไม้ พื้นป่า หญ้า วัชพืช ไม้พื้นล่าง ไม้พุ่ม กิ่งไม้แห้ง แล้วลุกลามโดยอิสระโดยไม่สามารถควบคุมได้ สร้างความเสียหายต่อสมดุลธรรมชาติ
• กระบวนการเกิดไฟป่า: อาศัยองค์ประกอบ $3$ ส่วนที่เรียกว่า สามเหลี่ยมไฟ (Fire Triangle) คือ ความร้อน, แก๊สออกซิเจน, และเชื้อเพลิง
  • พื้นที่ป่าไม้มีวัสดุเชื้อเพลิง (เช่น ต้นไม้แห้ง, กิ่งไม้แห้ง, ใบไม้แห้ง, หญ้าแห้ง) ในปริมาณมาก
  • เมื่อเกิดความร้อนจากสาเหตุธรรมชาติ (เช่น ฟ้าผ่า) หรือถูกจุดขึ้นโดยมนุษย์
  • พร้อมกับมีแก๊สออกซิเจน ทำให้เกิดการลุกไหม้วัสดุเชื้อเพลิงขึ้นในผืนป่า ระยะแรกไฟป่าจะเกิดขึ้นที่จุดกำเนิด จากนั้นลุกลามจากจุดกำเนิดออกไปในพื้นที่ป่า
• สาเหตุการเกิดไฟป่า:
  • จากธรรมชาติ: ภัยแล้ง, กิ่งไม้เสียดสีกัน, ฟ้าผ่า
  • จากมนุษย์: เผาหาของป่า, เผาไร่, เผาขยะ
• ผลจากไฟป่า:
  • ปัญหาหมอกควัน (smog/haze)
  • หน้าดินถูกเปิดโล่งและเกิดการชะล้างพังทลายง่ายขึ้น
  • สัตว์ป่าลดลงและเสียชีวิต
  • เกิดการอพยพของสัตว์ป่าและมนุษย์หากอยู่ใกล้เคียง
  • พื้นที่ป่าและพรรณไม้ถูกเผาไหม้เสียหาย
• การปฏิบัติตนในขณะเกิดไฟป่า:
  • ก่อนเกิดภัย: เตรียมอุปกรณ์ดับไฟป่า, ดูแลพื้นที่ริมแนวชายป่า, ทำระบบป้องกันไฟป่า (เช่น สร้างแนวกันไฟ), ไม่ประมาทในการจุดไฟ
  • ขณะเกิดภัย: อพยพไปยังที่ปลอดภัย, ไม่สูดดมควันไฟ
  • หลังเกิดภัย: สร้างระบบป้องกันไฟป่า, จัดเวรเฝ้าระวังไฟป่า

สรุปสาระสำคัญ (Summary)

• วาตภัย (Storms): เป็นภัยจากลมพายุพัดรุนแรง (จัดอยู่ในภัยพิบัติธรรมชาติทางบรรยากาศภาค)
• อุทกภัย (Floods): เป็นภัยจากน้ำท่วม (จัดอยู่ในภัยพิบัติธรรมชาติทางอุทกภาค)
• ภัยแล้ง (Droughts): เป็นภัยที่เกิดจากฝนน้อยกว่าปกติหรือไม่ตกต้องตามฤดูกาล (จัดอยู่ในภัยพิบัติธรรมชาติทางอุทกภาค)
• ไฟป่า (Wildfires): เป็นภัยจากไฟป่าที่ลุกไหม้ (จัดอยู่ในภัยพิบัติธรรมชาติทางชีวภาค)