Postmodernisme in Grafisch Ontwerp (1966-2000)

De Grondslag: Het Spraakmakende Debat van 1972

• Context: In 1972 vond een fundamenteel debat plaats tussen twee prominente Nederlandse ontwerpers, dat de verschuiving van het modernisme naar het postmodernisme markeerde.
• Wim Crouwel ($1928-2019$):
  • Verbonden aan het Stedelijk Museum Amsterdam.
  • Vertegenwoordiger van de Internationale Stijl (Modernisme).
  • Focus op: Functionaliteit, objectiviteit en de afwezigheid van de ontwerper als individu. Het ontwerp moet puur dienend zijn.
• Jan van Toorn ($1932-2020$):
  • Verbonden aan het Van Abbe Museum Eindhoven.
  • Vertegenwoordiger van de Herpolitisering en het vroege postmodernisme.
  • Focus op: Emotie, urgentie, een kritische rol in de samenleving en het geven van commentaar via het ontwerp.

Algemene Kenmerken van het Postmodernisme ($1966-2000$)

• Einde van de dominantie van de International Style: Men nam afstand van de rationele, universele benadering van het modernisme.
• Maatschappelijke context: De opkomst van de consumptiemaatschappij, toenemende welvaart, informatietechnologie, globalisering en individualisering.
• Conceptuele verschuivingen:
  • Vervagen van de grenzen tussen 'hoge' en 'lage' cultuur.
  • Beeld begint tekst te verdringen als primair communicatiemiddel.
  • Afwijzing van het industriële proces als enige leidraad.
  • Gebruik van symbolisme om een sterkere binding tussen consument en ontwerp te creëren.
• Visuele kenmerken:
  • Meervoudig en veranderlijk karakter.
  • Gebruik van veel verschillende lettertypes in één ontwerp.
  • Drukke lay-outs en 'georganiseerde' chaos.
  • Veelvuldige historische verwijzingen en vermenging van vroegere stijlen.
  • Gelaagde beelden, collage-technieken en fotomontage.
  • Gebruik van visuele ideeën buiten hun normale context.

De Psychadelische Graphics en de Jongerencultuur

• Opkomst jongerencultuur (jaren '60): Een generatie die rebelleerde tegen de levensstijl van hun ouders en het establishment. Focus op zelfbewustzijn, rock 'n roll, seks en drugs (LSD).
• Californische Muziekscene:
  • Wes Wilson ($1937-2020$): Ontwerper van o.a. de Captain Beefheart ($1966$) poster. Kenmerkt zich door psychedelische graphics, felle kleuren, complexe typografie en de herwaardering van Art Nouveau (vrouwenfiguren).
  • Victor Moscoso ($1936$): Bekend van de Youngbloods ($1967$) poster en werk voor de Avalon Ballroom. Gebruikte handgetekende letters, fotocollages, typografie in silhouet en gebogen patronen om beweging en hallucinaties te suggereren.
• Britse Psychadelica:
  • Hapshash and the Coloured Coat (Michael English & Nigel Waymouth): Ontwierpen voor Pink Floyd, CIA UFO ($1967$). De stijl was dromerig en gericht op amusement, met invloeden van Mucha (krullend haar, naakte vrouwen) en surrealistische elementen zoals vliegende schotels.
  • Love Festival ($1967$): Een icoon van de Britse psychedelica met flashy kleuren en suggestieve sensuele vormen.

Iconen in de Muziek- en Tijdschriftindustrie

• John Pasche ($1945$): Ontwierp het iconische Rolling Stones 'Tongue and Lips' logo ($1970$). Geïnspireerd door de Hindoestaanse godin Kali; het staat symbool voor rebelse, anti-autoritaire jeugd en heeft een seksuele connotatie.
• Rolling Stone Magazine ($1967$): Opgericht door Jann Simon Wenner. Bracht rockmuziek en maatschappij samen.
  • Logo door Rick Griffin.
  • Fotografie door Annie Leibovitz ($1949$), waarbij de cover vaak als poster diende.
• Beatles - Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band ($1967$): Hoesontwerp door Peter Blake en Richard Hamilton. Een voorbeeld van 'pastiche' en de vervaging tussen kunst en toegepaste kunst, met psychedelische kleuren en een collage van wassen beelden en bloemen.
• Hipgnosis (Aubrey Powell & Storm Thorgerson): Bekend van de hoes voor XTC, GO2 ($1978$). Maakten gebruik van conceptuele kunst en ironie, waarbij de tekst op de hoes letterlijk het verkoopmechanisme beschrijft.

Push Pin Studio en Milton Glaser

• Push Pin Studio: Opgericht door o.a. Seymour Chwast, Reynold Ruffins, Edward Sorel en Milton Glaser. Stond bekend om variëteit, experiment en een mix van vrolijke en absurde stijlen.
• Milton Glaser ($1929-2020$):
  • Bob Dylan poster ($1966$): Een icoon van de rockscene, beïnvloed door Perzische miniaturen en collages van Duchamp.
  • Olivetti Valentine ($1967$): Reclame voor een typemachine die verwijst naar 'De dood van Procris' ($ca. 1500$) van Piero di Cosimo. Het haalt kunst uit de context met dichterlijke vrijheid.
  • I Love NY logo ($1976$): Vroeg voorbeeld van citymarketing, ontworpen in een Slab Serif lettertype tijdens een periode waarin New York een slechte reputatie had ('Fear City').

Pop Art, Parodie en Punk

• Pop Art: Kunstenaars als Roy Lichtenstein en Andy Warhol gebruikten alledaagse voorwerpen en massacultuur in de beeldende kunst.
• Paula Scher ($1948$): Werkzaam bij Pentagram. Gebruikt historische en lokale referenties (zoals de Japanse Ukiyo-e) vaak zonder hun oorspronkelijke context.
  • Swatch advertentie ($1985$): Directe kopie/parodie op werk van Herbert Matter ($1936$). Dit riep discussies op over plagiaat versus toe-eigening (appropriation).
• Jamie Reid ($1947-2023$): Ontwerper voor de Sex Pistols (o.a. 'God Save the Queen', $1977$).
  • Beïnvloed door de Situationisten (Franse avant-garde).
  • Gebruikte de techniek van détournement: het herinterpreteren of ombuigen van vertrouwde beelden.
  • De bekende 'losgeldbrievenstijl' ($ransom note style$) toonde minachting voor de monarchie.

Typografische Revolutie en de Computer

• Herb Lubalin ($1918-1981$): Ontwierp het lettertype voor het magazine Avant Garde ($1970$), gekenmerkt door geometrische vormen en scherpe hoeken.
• Wolfgang Weingart ($1941-2021$): Werkte aan de Allgemeine Gewerbeschule in Bazel. Hij zette zich af tegen de modernistische dogma's en ontwikkelde een nieuwe collagetechniek met lagen, beweging en transparantie, waarbij de leesbaarheid soms bewust werd verstoord.
• Dan Friedman ($1945-1995$): Onderzocht het verschil tussen Legibility (leesbaarheid van tekens) en Readability (het gemak/plezier van lezen).
• April Greiman ($1948$): Pionier in Early Desktop Publishing.
  • Ontwierp voor Design Quarterly ($1986$) een centrefold van $180 \times 60cm$ die de geschiedenis van technologie combineert met een zelfportret.
  • Eerste grote gebruiker van de Macintosh als artistiek instrument, niet slechts als hulpmiddel (Apple, Adobe, Aldus).
• Susan Kare ($1954$): Ontwierp de vroege interface van Apple Macintosh (o.a. 'Happy Mac') en digitale lettertypes zoals Chicago, New York en Geneva.
• Digitale lettertypes:
  • Vroege Bitmapfonts waren pixelgebaseerd, niet schaalbaar en hadden een lage resolutie (72 DPI).
  • True Type (Vectorfonts) en Postscript ($1985$) introduceerden schaalbaarheid door het gebruik van Bézier-curves.
• Emigré Magazine: Opgericht door Rudy VanderLans en Zuzana Licko. Zij brachten ontwerp, productie en distributie samen en experimenteerden met vroege digitale typografie zoals het font Emperor 8.

Deconstructie en de Cranbrook Academy

• Katherine McCoy ($1945$): Leidde het designprogramma bij Cranbrook. Zij stimuleerde het 'lezen vs. kijken' en omarmde de postmoderne deconstructie-theorieën van filosoof Jacques Derrida.
• Ed Fella ($1938$): Bekend om zijn manifest 'Rules are taught to be broken'. Gebruikte onregelmatige letters en een deconstructieve stijl beïnvloed door de automobiliteitsindustrie van Detroit.
• Jeffery Keedy ($1957$): Ontwerper van het 'anti-esthetische' lettertype Keedy Sans ($1991$), dat helderheid en leesbaarheid expliciet afwijst.

De Nederlandse Postmoderne School

• Gert Dumbar ($1940$): Oprichter van Studio Dumbar. Experimenteerde met 3D-elementen, kinetische energie en denkbeeldige ruimtes (o.a. Holland Festival posters).
• Anthon Beeke ($1940-2018$): Leerling van zowel Van Toorn als Crouwel. Bekend om provocerende theateraffiches (o.a. voor Toneelgroep Globe) met thema's als dood, liefde, seks en schoonheid. Hij streefde naar irritatie en entertainment in de openbare ruimte.

Neville Brody en de Britse Stijl

• Neville Brody ($1957$): Een 'celebrity designer' die de typografische conventies verwierp.
  • Art Director bij The Face ($1981-1986$) en Arena ($1987-1990$). Gebruikte deze bladen als experimentele laboratoria voor typografie en lay-out.
  • Ontwierp het geometrische lettertype Industria ($1984$) voor The Face.
  • Nike advertenties ($1988$): Gebruikte de 'Arena-stijl' om energie, durf en individualiteit uit te stralen ('Just Do It').
  • Fuse ($1991$): Een interactief typografisch magazine dat digitale fonts op diskette verspreidde en visuele taal in nieuwe media onderzocht.

Sociaal Activisme en Herpolitisering

• Provo (Nederland, $1965$): Anarchistische beweging die kunst en vormgeving als politiek wapen gebruikte voor milieu- en leefomgevingsacties (non-gewelddadig).
• Atelier Populaire ($F, 1968$): Een collectief van studenten en arbeiders tijdens de mei-revolte in Parijs. Zij produceerden iconische proteststickers en posters (bijv. 'Je participe…') als verzet tegen de autoriteit.
• Ken Garland ($1929-2021$): Schreef het First Things First: A Manifesto ($1964$), waarin hij grafisch ontwerpers opriep hun talent te gebruiken voor nuttige communicatie in plaats van enkel voor overmatige consumptie.
• Black Panther Party ($1966-1982$):
  • Emory Douglas ($1943$): Minister van Cultuur van de partij. Zijn stijl kenmerkt zich door dikke zwarte contouren, tweekleurige ontwerpen en een houtsnede-achtige esthetiek met heroïsche beelden.
  • Slogans: 'All Power to the People' en 'Revolution in our Lifetime'.
• Tibor Kalman ($1949-1999$): 'The bad boy of graphic design'.
  • Hoofdredacteur van Colors Magazine (Benetton). Gebruikte provocerende beelden om publiek bewustzijn over multiculturalisme, AIDS en racisme te vergroten.
  • Samenwerking met fotograaf Oliviero Toscani voor de 'United Colors of Benetton' advertenties die maatschappijkritiek en commercie vermengden.

Feminisme en Gender in Design

• Sheila Levrant de Bretteville ($1940$):
  • Richtte in $1971$ het eerste designprogramma voor vrouwen op aan CalArts en mede-oprichtster van het Woman’s Building in LA ($1973$).
  • Pink ($1973$): Een participatieve poster die de stereotype associaties met de kleur roze probeerde te herdefiniëren met bijdragen van vrouwen tussen $13$ en $80$ jaar.
• Barbara Kruger ($1945$): Beeldend kunstenaar met een achtergrond als art director.
  • Your Body is a Battleground ($1989$): Affiche voor vrouwenrechten en autonomie. Gebruikt een zwart-wit foto met rode tekstbalken in de letter Futura Bold Italic.
  • Maakt gebruik van appropriatietechnieken uit massamedia en het Russisch Constructivisme om machtsstructuren en genderongelijkheid aan de kaak te stellen.