ҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ

ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ҮДЕРІСТЕР

  • «Тарихы жоқ, тарихын жоғалтқан халық, құрып кетудің алдында болады» - деп жазған: Əлихан Бөкейхан.

Ұлт-азаттық қозғалыстары

  • ХХ ғасырдың басында ұлт-азаттық қозғалыстардың идеясына айналып, тегі бір түркі халықтарының жақындасуына ықпал еткен.

  • Панисламизм — мұсылмандарды біріктіру идеясы.

  • Пантүркизм — түркі халықтарын біріктіру идеясы.

  • Жәдитшілдік — ағартушылық пен діннің бірігуін білдіретін пантүркизмнің негізінде шыққан идея, негізін қалаушы: Исмаил Гаспринский (1851-1914).
      - 1883 жылы: «тіл, идея, əрекет жағында да бірігу керек» деген.

Жәдидизм

  • Жәдидизм — Ресейдегі мұсылмандар арасында, ханафи мазхабын ұстанатын Қырым татарлары, башқұрттар, қазақтар арасында өріс алған қоғамдық-саяси жəне зияткерлік қозғалыс.

  • Бүкілресейлік мұсылман одағы - 1905 жылы құрылған, мүшелікке кірген: Қазақ дінбасылары.

  • 1917 жылы Ақпан революциясынан кейін пайда болған саяси партиялар.

Ақпан революциясынан кейінгі жәдидизм идеясы негізінде құрылған партиялар

  • «Ислам кеңесі» («Шура-ислами»).

  • «Діни қауым кеңесі» («Шура-улема»).

Ұлт зиялылары және Алаш партиясының құрылуы

  • ХІХ-ХХ ғасырларда қалыптасқан ұлт зиялылары Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстың дамуында маңызды рөл атқарды.

  • 1905 жылғы орыс революциясынан кейін кадеттер партиясына (конституциялық демократтар) өткен қазақ зиялылары.

  • «Алаш» партиясы — 1917 жылы құрылды, қатысқан қазақтардың ақсүйек тобы: Ə. Бөкейхан, Б. Қаратаев, Ж. Ақбаев.

  • Алаш партиясына қатысқан қарапайым халық арасынан шыққан: А. Байтұрсынұлы.

Петициялар (өтініш-талаптар)

  • Қазақ халқының өз құқықтарын қорғау жолындағы күресінің өзіндік ерекшеліктерінің бірі.

  • Петициялар уезд бастықтарына, əскери губернаторларға, генерал-губернаторларға, Ішкі істер министрлігіне, Ресей императоры II Николайға жолданған.

  • Қарқаралы петициясы - 1905 жылдың 22 шілдесінде Қарқаралы қаласына жақын жерде қабылданған.

  • Петиция жәрдемдесуге, халықтың абыройын қорғауға бағытталған.

Халқы мен әлеуметтік-саяси жағдайы

  • Социалистік идеяларды ұстанып, социал-демократтар немесе эсерлермен (социалист-революционерлермен) ынтымақтастықта болған ұлт зиялылары: С. Сейфуллин, С. Меңдешев, К. Тоғысов.

  • 1905-1907 жылдары - Бірінші орыс революциясы.

  • Патша демократиялық бостандықтарды беруге уəде берді, 17 қазан 1905 жылдағы манифест.

  • Қазақ зиялылары ереуілдер ұйымдастырды.

1905-1906 жылдардағы оқиғалар

  • Перовск, Орал, Қарқаралы, Павлодар қалалары.

  • Успен мыс кенішіндегі ереуіл.
      - Жалақы көтеру, жұмыс шарттарын жақсарту талаптары.
      - Нәтижелері: жалақының көбейтілуі, 8 сағат жұмыс күні енгізілді.

Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы

  • Қазақтардың 80%-ы мал шаруашылығымен айналысты.

  • ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында өнеркəсіптің дамуы байқалды.

  • Тау-кен өнеркəсібінде шетел капиталының енуі, арзан жұмыс қолы.

  • 1904-1905 жылдары 106 жәрмеңке.

Ұлт зиялыларының қызметі мен мəселелері

  • Саяси баспасөзді дамыту, петициялық қозғалыстарды жетілдіру, қазақ съездерін шақыру.

  • Партияның бағдарламасы яғни саяси партияның мақсатын белгілейтін құжаттар.

  • Буржуазиялық реформалау əдісіне көшу: әлеуметтік əділ қоғамға көшу.

Пікіралық фракциялар мен билікке қатысу

  • Ұлт зиялыларының жəне билікке қатысуы.

  • Алаш қозғалысы - саяси партия, автономия.

Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс

  • Көтерілістің себептері: қоныс аударушылар, экономикалық қысым, ауыр жағдай.

  • Негізгі көтерілім күштері: қазақ көшпелілері, жұмысшылар, ақсүйектер, зиялы қауым.

  • Митингілер, петициялар, Халық құқығы мен абыройын қорғау.

Нәтижелері мен салдары

  • Халықтың жартысы қырылды, қоныс аударылғандардың құқықтары шектелді.

  • Ұлт зиялыларының саяси қызметі мен репрессия.

ӘДЕБИЕТ ИНТЕГРАЦИЯСЫ

  • Жеңіл өнеркəсіп пен ауыл шаруашылығында дағдарыс.

  • Большевиктер мен Алаш партиясымен байланысты кедергілер.

Тарихи кейіпкерлер мен қозғалыстар

  • Әлихан Бөкейхан: বঙ্গবন্ধу, «Алаш» партиясының негізін салушы.

  • Ахмет Байтұрсынұлы: тіл білімі мен əдебиеттану ғылымдарының негізін қалаушы.

  • Міржақып Дулатов: «Оян, қазақ!» романының авторы.

  • Қаныш Сәтпаев: Қазақстан Геологиясының атасы.

ҚАЗАҚСТАН ІЗГІ ПЕНДЕНІ ӨСІП КЕЛЕДІ

  • 1920-1930 жылдары саяси репрессиялар, ашаршылық, нотариат.

  • Ұлт зиялылары мен қоғамдық ұйымдардың болуы.

  • Мəдениет, əдебиет, өнердің жаңартылуы.