CO4-CO6: Filipino Review

CO4 - KAKAYAHANG LINGGUWISTIK

Kakayahang Lingguwistiko

  • Naglalarawan sa kapabilidad ng isang indibidwal na bumuo at umunawa ng tama at makahulugang pangungusap na may tamang gamit ng gramatika.

ORTOGRAPIYA

  • Ang sistema ng pagsusulat at mga alituntunin sa wastong pagbabaybay sa wikang Filipino.

  • Layunin: Magkaroon ng pamantayang paraan ng pagsulat para sa maayos na komunikasyon.

• Itinatag batay sa mga pagbabago at pangangailangan ng wikang Filipino sa ilalim ng KWF.

GRAPEMA

  • Tumutukoy sa mga simbolo ng wika.

    • Titik:

      • Baybayin: 17 (Pre-kolonyal)

      • Abecedario: 30 (1600-1700)

      • Abakadang Tagalog: 20 (1940)

      • Pinagyamang Alpabeto: 31 (1977)

      • Modernisado Alpabeto: 28 (1987)

    • Di-Titik:

      • Mga Tuldik (4)

      • Mga Bantas (16+)

MODERNISADONG ALPABETO

  • Binubuo ng 28 titik na may tunog-Ingles maliban sa Ñ.

DI-TITIK

• Mga bantas na tumutulong magbigay ng malinaw na kahulugan sa pangungusap.

Tuldok (.)

  • Ginagamit sa katapusan ng pahayag.
    Halimbawa: Maganda ang panahon ngayon.

Gituldok (•)

  • Ginagamit sa pagpapantig sa diksyunaryo.
    Halimbawa: pa•nga•ngá•wit

Kuwit (,)

  • Ginagamit upang ipakita ang pansamantalang paghinto.
    Halimbawa: Bago ang lahat, naisip niya, nais niyang maghanapbuhay.

Tandang Pananong (?)

  • Ginagamit sa tanong o usisa.
    Halimbawa: Saan ka tutungo?

Tandang Padamdam (!)

  • Ginagamit sa bugso ng damdamin o sigaw.
    Halimbawa: Aray! Nasugatan ako!

Tuldok-Kuwit (;)

  • Ginagamit upang pag-ugnayin ang magkaugnay na pangungusap.
    Halimbawa: Masaya ako; natapos ko na ang proyekto.

Tutuldok (:)

  • Ginagamit upang ipakita ang listahan.
    Halimbawa: Marami akong kailangang baguhin sa sarili: estilo ng pananamit, estilo ng buhok, at estilo ng pamumuhay.

Panipi ("")

  • Ginagamit upang ipaloob ang direktang pahayag.
    Halimbawa: "Pinaliwanag ng guro na ang ekspresyong 'to pull one's leg' ay nangangahulugang biruin ang isang tao."

Gitling en(-)

  • Ginagamit sa pag-uulit ng salita o pantig.
    Halimbawa: araw-araw, tag-init

Gitling em (—)

  • Mas mahaba kaysa sa gitling en, Ginagamit sa mas pormal o dramatikong pagsulat.

    Halimbawa: “Hindi ko na nasabi pa—”

Panaklong ( )

  • Ginagamit upang ibukod ang impormasyon.
    Halimbawa: Ang pag-aaral (lalo na sa agham) ay mahalaga.

Kudlit (')

  • Ginagamit kapag may tinanggal na letra.
    Halimbawa: Siya'y aalis na.

Panaklaw ([ ])

  • Ginagamit para sa dagdag na impormasyon sa siniping pahayag.
    Halimbawa: Kupkupin mo [sa mga mahihirap] ang iyong pagmamahal.

Elipsis (...)

  • Ginagamit upang ipakita ang nakaltas na bahagi ng pahayag.
    Halimbawa: Personal ang aking pagsasalin... sa dahilan at proseso.

Slash (/)

  • Ginagamit upang ipakita ang alternatibo.
    Halimbawa: babae/lalaki

PONOLOHIYA

Pag-aaral ng mahahalagang tunog ng wika na nagbibigay-kahulugan sa pagbigkas at salita.

Ponema

  • Pinakamaliit na yunit ng tunog na may kabuluhan.

Ponemang Segmental

  1. Patinig (Vowels): /a/, /e/, /i/, /o/, /u/

  2. Katinig (Consonants): /b/, /k/, /d/, etc.

Pares Minimal

  • Salitang magkaiba ang kahulugan ngunit magkatulad ang tunog maliban sa isang ponema.

    • Hal: puso ↔ piso

Ponemang Malayang Nagpapalitan

  • Mga ponema na maaaring magkapalit nang hindi binabago ang kahulugan.

    • Hal: politika ↔ pulitika

PUNTO NG ARTIKULASYON

  • Panlabi: Hal: p/b/m

  • Pangngipin: Hal: t/d/n

  • Panggalagid: Hal: l/r

  • Velar (Pangngalangala): Hal: k/g

  • Glottal: Hal: h

PONEMANG SUPRASEGMENTAL

  1. Tono/Intonasyon: Pagbabago ng tono sa pagbigkas.

  2. Haba: Tagal ng pagbigkas ng tunog.

  3. Hinto/Antala: Saglit na pagtigil upang linawin ang kahulugan.

DIPTONGGO

  • Pagsasama ng patinig at malapatinig (w o y) sa isang pantig.
    Halimbawa:

    • Aw: galaw

    • Iw: giliw

    • Uy: aruy

DIGRAPO

  • Kombinasyon ng dalawang katinig ngunit may iisang tunog.
    Halimbawa:

    • tsismis (chismes)

    • syuting (shooting)

KLASTER

  • Magkakabit na dalawang magkaibang katinig sa isang patinig.
    Halimbawa:

    • braso, trabaho (unahan)

    • kongreso (gitna)

    • kard (hulihan)

MALUMAY (e)

Paglalarawan: Isang uri ng pagbigkas na may diin sa penultima (ikalawang pantig mula sa dulo). Mabagal ang pagbigkas at walang tuldik.
Tuldik: Walang tuldik.
Pagkakataon: Madalas ginagamit sa mga simpleng salita.
Halimbawa:

  • dalaga

  • babae

  • sarili

  • tao

  • sampalataya

MALUMI (è)

Paglalarawan: Binibigkas nang malumay ngunit may impit na tunog sa hulihan. Ginagamitan ng tuldik na paiwà (ˋ).
Tuldik: Paiwà (ˋ)
Katangian: Nagtatapos lamang sa patinig.
Halimbawa:

  • batà

  • talumpatì

  • dambuhalà

  • dalamhatì

  • kulasisì

  • labì

MABILIS (é)

Paglalarawan: Binibigkas nang tuloy-tuloy na ang diin ay nasa huling pantig ngunit walang impit sa dulo. Ginagamitan ng tuldik na pahilís (´).
Tuldik: Pahilís ()
Halimbawa:

  • takbó

  • isá

  • malakí

  • batubató

  • bulaklak

  • katawán

MARAGSA (ê)

Paglalarawan: May diin sa huling pantig, mabilis ang pagbigkas, at may impit sa dulo. Ginagamitan ng tuldik na pakupyâ (^).
Tuldik: Pakupyâ (^)
Halimbawa:

  • aligagâ

  • tulâ

  • tugmâ

  • tuyô

MGA TERMINOLOHIYA

Morpolohiya: Sistematikong pag-aaral ng mga morpema ng isang wika.
Morpema: Pinakamaliit na yunit ng salita na may kahulugan.
Kasanayang Morpolohikal: Pag-aaral ng mga morpema mula uri hanggang pagkakayari.
Kasanayang Pambalarila: Paggamit ng morpema sa parirala, sugnay, pangungusap, o talata.

MGA URI NG MORPEMA

1. Morpemang Ponema

Tumukoy sa mga ponemang nag-iisa at maaaring magpabago ng kahulugan kapag idinagdag sa isang salita.
Halimbawa:

  • pato (isang uri ng ibon)

  • bato (isang bagay na matigas mula sa lupa)

2. Morpemang Salitang-ugat

Pinakapayak na anyo ng salita; hindi nangangailangan ng panlapi upang magkaroon ng kahulugan.
Halimbawa:

  • bili, takbo, kain, sulat

  • Tulong sa salitang "tulungan"

3. Morpemang Panlapi

Idinadagdag sa salitang-ugat upang makabuo ng bagong salita.

  • Unlapi: ma+bait, um+awit

  • Gitlapi: s<um>ulat, b<in>ili

  • Hulapi: sayaw+an, inom+in

  • Kabilaan: pinag+luto+an, pag+sikap+an

  • Laguhan: pinag+s+um+ikap+an

KAYARIAN NG MORPEMA

Morpemang Inuulit

  • PARSYAL: Bahagi lamang ng salita ang inuulit.
    Halimbawa: sasama, susulat, kakanta

  • GANAP: Buong salita ang inuulit.
    Halimbawa: araw-araw, taon-taon

  • HALUAN: Pagsasama ng pag-uulit at panlapi.
    Halimbawa: nagpupunta-punta, naglalakad-lakad

Morpemang Tambalan

  • DIGANAP: Literal ang kahulugan.
    Halimbawa: bahay-kubo, tubig-ulan

  • GANAP: Nagbubunga ng bagong kahulugan.
    Halimbawa: hanapbuhay, kapitbahay

Morpemang May Kontraksiyon

Pagkakaltas ng mga pantig upang gawing mabilis ang pagsasalita.
Halimbawa:

  • Pa'no (paano)

  • Sa'kin (sa akin)

  • Meron (mayroon)

BAHAGI NG PANANALITA

PANGNILALAMAN

  • Pangngalan: Tumutukoy sa pangalan ng tao, hayop, bagay, lugar, o konsepto.
    Halimbawa: bata, mesa, lungsod

    • Pantangi: Juan, Pilipinas

    • Pambalana: guro, aklat

  • Panghalip: Pamalit sa pangngalan.
    Halimbawa: ako, ikaw, siya

    • Panao: ako, kami

    • Pamatlig: ito, iyan

    • Pananong: sino, ano

    • Panaklaw: lahat, bawat isa

PANGKAYARIAN

  • Pang-angkop: Nag-uugnay sa salita.

  • Pang-ukol: Nagpapakita ng relasyon.

  • Pantukoy: Tumutukoy sa kasarian o bilang.

PANDIWA

  • Ang pandiwa ay mga salitang nagsasaad ng kilos, gawa, o pangyayari.
    Halimbawa: tumakbo, nagluto, umiiyak, sasayaw

Aspekto ng Pandiwa

  1. Perpektibo (Naganap o Tapos Na)
    Tumutukoy sa kilos na natapos na.
    Halimbawa:

    • Nagluto si Maria ng hapunan kagabi.

    • Kumain kami sa restawran kahapon.

  2. Imperpektibo (Nagaganap o Kasalukuyan)
    Tumutukoy sa kilos na ginagawa sa kasalukuyan.
    Halimbawa:

    • Nagluluto si Maria ng hapunan ngayon.

    • Kumakain kami ng tanghalian.

PANG-URI

  • Ang pang-uri ay mga salitang naglalarawan o nagbibigay-katangian sa pangngalan o panghalip.

Antas ng Pang-uri

  1. Lantay - Naglalarawan sa isa lamang.
    Halimbawa: matalino, mabait, maganda

  2. Pahambing - Naghahambing ng dalawa.
    Halimbawa: mas matalino, kasingganda

  3. Pasukdol - Nagpapakita ng pinakadulong antas ng katangian.
    Halimbawa: pinakamatalino, napakaganda

PANG-ABAY

  • Ang pang-abay ay mga salitang nagbibigay-turing sa pandiwa, pang-uri, o kapwa pang-abay. Karaniwang sinasagot nito ang mga tanong na paano, kailan, saan, o bakit.

Uri ng Pang-abay

  1. Pang-abay na Pamaraan - Nagpapakita ng paraan ng kilos.
    Halimbawa: Tumakbo nang matulin si Agnes upang hindi mahuli sa klase.

  2. Pang-abay na Pamanahon - Nagsasaad ng oras o panahon.
    Halimbawa: ngayon, kahapon, mamaya

  3. Pang-abay na Panlunan - Tumutukoy sa lugar kung saan naganap ang kilos.
    Halimbawa: sa bahay, sa eskwela

PANGATNIG

  • Ang pangatnig ay mga salitang nag-uugnay ng dalawang salita, parirala, o sugnay.
    Halimbawa: at, ngunit, subalit, dahil sa, sapagkat
    Halimbawa ng Pangungusap: Siya ay maganda at matalino.

PANG-ANGKOP

  • Ang pang-angkop ay mga katagang nag-uugnay ng panuring sa tinuturingan.
    Halimbawa:

    1. "na" - Ginagamit kapag ang nauunang salita ay nagtatapos sa katinig.

      • Ang banal na kasulatan

    2. "-ng" - Ginagamit kapag ang nauunang salita ay nagtatapos sa patinig.

      • Ang kotseng pula

    3. "g-" - Ginagamit kapag nagtatapos sa "n" ang salita.

      • Kainang nasa kalye

PANG-UKOL

  • Ang pang-ukol ay mga salitang ginagamit upang ipakita ang relasyon ng pangngalan o panghalip sa ibang salita.
    Halimbawa: sa, ng, para sa, ayon sa, ukol sa

    • Pumunta siya sa tindahan.

    • Ang bahay ng guro ay malapit sa paaralan.

PANTUKOY

  • Ang pantukoy ay mga salitang ginagamit upang ipakilala ang pangngalan.
    Halimbawa: ang, ang mga, si, sina

    • Ang guro ay mabait.

    • Si Juan ang kaklase ko.

PANGAWING

  • Ang pangawing (pandiwang pantulong) ay ginagamit upang pagdugtungin ang simuno at panaguri.
    Karaniwang ginagamit ang salitang ay.
    Halimbawa:

    • Siya ay magaling na manunulat.

    • Ang aso ay malikot.

PAGBABAGONG MORPOPONEMIKO

1. Asimilasyong Parsyal

  • Ang panlaping pang- ay nagbabago batay sa tunog ng salitang-ugat.

    • pang- + babae = pambabae

    • pang- + regalo = panregalo

2. Asimilasyong Ganap

  • Buong panlaping pang- ay nagbabago, at nawawala ang ponemang "ng."

    • pang- + tali = panali

    • pang- + tanim = pananim

3. Metatesis

  • Pagpapalit ng puwesto ng dalawang ponema kapag nilapian.

    • in + lipad = nilipad

    • in + laro = nilaro

4. Reduplikasyon

  • Parsyal: Pag-uulit ng bahagi ng salita.

    • Naglalakad, aalis

  • Ganap: Pag-uulit ng buong salita.

    • Linggo-linggo, gabi-gabi

5. Pagpapalitan ng Ponema

  • Pagpapalit ng isang ponema sa pagbuo ng salita.

    • Marunong = ma- + dunong

6. Pagkakaltas ng Ponema

  • Kinakaltas ang huling patinig ng salitang-ugat sa paghuhulapi.

    • Takpan = takip + -an

SINTAKSIS

  • Sintaksis - Sistematikong pag-aaral ng ugnayan ng mga salita sa loob ng parirala, sugnay, o pangungusap.

Bahagi ng Pangungusap

  1. Simuno (Paksa): Pinag-uusapan sa pangungusap.

    • Si Enzo ay magaling sumayaw.

  2. Panaguri: Nagbibigay impormasyon tungkol sa simuno.

    • Ang mga kabataan ay tumulong sa paglilinis.

Kaayusan ng Pangungusap

  1. Tuwid o Karaniwan: Nauuna ang panaguri.

    • Naglaro sa parke ang mga bata.

  2. Baligtad o Di-Karaniwan: Nauuna ang simuno.

    • Ang mga bata ay naglaro sa parke.

Anyo ng Pangungusap

  1. Payak: May isang paksa at isang panaguri.

  2. Tambalan: Binubuo ng dalawang sugnay na makapag-iisa.

    • Siya ay nag-aaral habang ako ay nagluluto.

  3. Hugnayan: May isang sugnay na makapag-iisa at isa o higit pang sugnay na di-makapag-iisa.

    • Kung umalis siya ng maaga, malamang nakarating na siya.

  4. Lankapan: Binubuo ng dalawang sugnay na makapag-iisa at isa o higit pang sugnay na di-makapag-iisa.

    • Nanalo sina Angel habang si Jason ay nagbigay ng talumpati kahit kapos sila sa oras.

SEMANITKA

Ang semantika ay ang pag-aaral ng kahulugan ng mga salita batay sa paggamit nito.

Denotasyon

Literal o neutral na kahulugan.
Halimbawa: Aso - hayop na may apat na paa.

Konotasyon

Malalim o simbolikong kahulugan.
Halimbawa: Aso - matalik na kaibigan.

CO5 - KAKAYAHANG SOSYOLINGGUWISTIK

SOSYOLINGGUWISTIKO

Kakayahang Sosyolingguwistiko

  • Tumutukoy ang pag-aaral sa ugnayan ng wika at iba pang salik-panlipunan.

  • Kasama sa mga salik-panlipunan: Edad, Kasarian, Estado sa lipunan, Etnisidad.

  • Kakayahang magamit at maunawaan ang wika ayon sa iba’t ibang salik-panlipunan.

DELL HYME

SPEAKING Model

  • Setting/Scene: Pisikal na lokasyon at oras ng komunikasyon.

    • Halimbawa: Talakayan sa isang klase.

  • Participants: Mga tao na kasangkot sa komunikasyon.

    • Halimbawa: Guro at estudyante.

  • Ends: Layunin o dahilan ng pag-uusap.

    • Halimbawa: Opinyon sa isang debate.

  • Act Sequence: Pagkakasunod-sunod ng mga pangyayari.

    • Halimbawa: Pagpapakilala at talakayan.

  • Key: Tono ng pagsasalita (pormal o di-pormal).

    • Halimbawa: Pagsasalita sa seminar.

  • Instrumentalities: Anyo o tsanel ng komunikasyon (wika, non-verbal).

    • Halimbawa: Filipino sa lokal na pagtitipon.

  • Norms: Pamantayan at etika sa komunikasyon.

    • Halimbawa: Paggalang sa guro.

  • Genre: Uri ng pananalita (narrative, argumentative, etc.).

    • Halimbawa: Panayam kumpara sa talumpati.

Pragmatika

Kakayahang Pragmatik

  • Tumutukoy sa paggamit ng wika sa pinaka-angkop na paraan sa iba’t ibang sitwasyon.

  • Nakatuon ito sa interpretasyon ng mga mensahe depende sa sitwasyon at relasyong panlipunan.

  • Dalawang lente:

    • Halimbawa: 1. "Kumuha ka ng tubig." (utos)

    • Halimbawa: 2. "Pakikuha mo ako ng tubig." (pakiusap)

    • Halimbawa: 3. "Kunan mo ako ng tubig, ha?" (suhestiyon)

    • Halimbawa: 4. "Maaari mo ba akong ikuha ng tubig?" (mas pormal na pakiusap)

Diskursong Pragmatik

  • Nakatuon sa sitwasyong komunikatibo at konteksto.

  • Konteksto: Interpesonal, Panggrupo, Pangkasarian, Interkultural.

  • Kontekstong Interpesonal: Nagaganap sa pagitan ng magkakilalang tao, isinasaalang-alang ang personalidad at emosyon.

  • Kontekstong Panggrupo: Nakapokus sa interaksyon sa mas maraming tao, nagkakaroon ng baryasyon sa paggamit ng wika.

  • Kontekstong Interkultural: Nagsasaalang-alang ng pagkakaiba sa kultura at relihiyon.

  • Kontekstong Pangkasarian: Kasarian bilang salik sa pagbibigay kahulugan, maaaring makaapekto sa tugon.

DISKORSAL

Kakayahang Diskorsal

  • Tumutukoy sa pagpapahayag ng mga ideya na maayos at malinaw.

  • Mahalaga ang:

    • Coherence: Ugnayan ng mga ideya sa kabuuan ng mensahe.

    • Cohesion: Ugnayan ng mga ideya sa antas ng pangungusap.

  • Halimbawa ng di-kohesibong pahayag: "Matalino si John Sheidrick. Paborito niyang laro ang basketbol." (Walang kaugnayan)

  • Halimbawa ng kohesibong pahayag: "Dami namang lamok dito." - "Teka, magsisindi lang ako ng katol." (May kontekstong ugnayan)

Speech Act Theory

  • Locutionary Act: Aktuwal na pagsasalita.

  • Illocutionary Act: Ipinahihiwatig na kahulugan na maaaring iba sa aktuwal na pahayag.

    • Halimbawa: "Isara mo ang pintuan." (utusan)

  • Perlocutionary Act: Epekto ng pahayag sa tagapakinig, maaaring magdulot ng aksyon o tugon.

  • Halimbawa ng speech acts:

    • Locutionary Act: "Gusto ko ng kape."

    • Illocutionary Act: Pagsasabi ng pangangailangan.

    • Perlocutionary Act: Pagbibigay ng kape ng tagapakinig.
      Ang Pananaliksik: Kahulugan, Layunin, at Proseso

CO6 - PANANALIKSIK

Kahulugan ng Pananaliksik

  • Good (1963): Ang pananaliksik ay isang maingat, kritikal, at disiplinadong inkwiri gamit ang iba't ibang teknik at paraan upang masolusyunan ang suliranin.

  • Manuel at Madel (1976): Ito ay proseso ng pangangalap ng datos upang malutas ang partikular na suliranin sa maka-agham na paraan.

Layunin ng Pananaliksik

  • Tumuklas ng bagong kaalaman.

  • Bigyan ng bagong interpretasyon ang lumang impormasyon.

  • Linawin ang mga pinagtatalunang isyu.

  • Patunayan ang balididad ng datos o ideya.

Proseso ng Pananaliksik

  1. Pagpili ng Paksa

    • Dapat interes ng mananaliksik at sakto sa itinakdang panahon.

    • Paraan:

      • Mind Mapping: Pumili ng sentral na paksa, maglista ng kaugnay na ideya, tukuyin ang mga koneksyon, at gumawa ng tanong batay sa ugnayan ng mga ideya.

      • Halimbawa:

        • Paksa: Kabataan

        • Tanong: Paano binabago ng paggamit ng social media ang pananaw ng kabataan sa relasyon?

  2. Pagkalap ng Impormasyon

    • Mag-rebyu ng kaugnay na literatura.

    • Tukuyin ang potensyal na sagot sa tanong.

    • Bumuo ng bibliograpiya at iwasan ang redundancy.

  3. Paglalahad ng Tesis na Pahayag

    • Halimbawa ng tesis: "Nakaaapekto sa kabataan ang labis na paggamit ng social media."

    • Ang mga tanong ay magsisilbing gabay sa datos na kailangang kolektahin.

  4. Pagbuo ng Tentatibong Balangkas

    • Introduksiyon:

      • Layunin: Alamin ang epekto ng social media.

      • Depinisyon ng mga terminolohiya.

    • Katawan:

      • Mga uri ng social media (Facebook, TikTok, Instagram).

      • Mga epekto (sosyal, mental, emosyonal, espiritwal).

    • Kongklusyon:

      • Buod ng pag-aaral at muling pagpapakita ng tesis.

  5. Pagsulat ng Borador

    • Organisahin ang datos batay sa balangkas.

    • Gumamit ng pagbubuod, pagsasalin, o direktang sipi.

  6. Pagsulat ng Pinal na Borador

    • Isagawa ang rebisyon, pag-edit, at proofreading.

    • Siguraduhing tama ang gramatika, baybay, at pagbabantas.

  7. Paglilimita ng Paksa

    • Maaaring limitahan ayon sa panahon, edad, kasarian, perspektibo, lugar, o partikular na kaso.