Εξαντλητικές Σημειώσεις Ιστορίας: Αρχαία Αίγυπτος, Μυκηναϊκός, Ομηρικός, Αρχαϊκός, Κλασικός, Ελληνιστικός και Ρωμαϊκός Κόσμος
Οικονομική, Κοινωνική και Πολιτική Οργάνωση στην Αρχαία Αίγυπτο
Η Οικονομία και ο Νείλος: * Η ζωή των Αιγυπτίων ήταν άμεσα εξαρτημένη από τον ποταμό Νείλο και τις περιοδικές του πλημμύρες. * Η ανάγκη για άρδευση των χωραφιών και συντήρηση των αυλακιών απαιτούσε συνεχή, επίπονη εργασία και συλλογική προσπάθεια, γεγονός που δίδαξε τη συνεργασία στους κατοίκους και επέβαλε την κρατική επίβλεψη. * Καλλιέργειες: Στη γόνιμη γη παρήγαγαν σιτάρι, κριθάρι, λινάρι, οπωροφόρα δένδρα και κηπευτικά. Στις όχθες συνέλεγαν πάπυρους και λωτούς. * Οικιακή Παραγωγή: Κατασκεύαζαν ένα είδος μπίρας μέσω της ζύμωσης κριθαρένιου ψωμιού. * Λοιποί Τομείς: Ασχολούνταν με την κτηνοτροφία και το ψάρεμα στον ποταμό.
Κρατικός Έλεγχος και Διάρθρωση: * Η γεωργία αποτελούσε τη βάση της οικονομίας και τελούσε υπό την άμεση επίβλεψη του κράτους (του Φαραώ). Βασιλικοί υπάλληλοι επόπτευαν τις εργασίες και συγκέντρωναν το ποσοστό της σοδειάς που ανήκε στον ηγεμόνα. * Ο λαός συμμετείχε στην οικοδόμηση μεγάλων έργων (ναοί, ανάκτορα, ταφικά μνημεία). * Υπήρχε πλήθος ειδικευμένων τεχνιτών (μεταλλουργοί, ξυλουργοί, κεραμοποιοί, ναυπηγοί, αρχιτέκτονες). Αν και υπήρχαν ιδιωτικά εργαστήρια, οι πλέον ικανοί εργάζονταν στα ανακτορικά εργαστήρια, καθώς ο Φαραώ έλεγχε τον κύριο όγκο της βιοτεχνίας και του εμπορίου. * Εμπόριο: Βασιζόταν στην εξαγωγή πλεονασμάτων (δημητριακά, πάπυρος, χρυσός) και στην εισαγωγή ελλειπόντων υλών (ξυλεία, χαλκός, άργυρος). * Υπηρεσίες: Το θεοκρατικό κράτος απασχολούσε μορφωμένους πολίτες: ιερείς, γραφείς (γνώστες της ιερογλυφικής γραφής για την κρατική μηχανή) και επαγγελματίες στρατιωτικούς.
Κοινωνική Ιεραρχία: * Φαραώ: Στην κορυφή, ενσάρκωση του επίγειου θεού και του κράτους. Ο λόγος του ήταν νόμος. * Ανώτερη Τάξη: Ιερείς, ανώτατοι κρατικοί υπάλληλοι και γραφείς. * Στρατιωτικοί: Ιδιαίτερη ομάδα με κληρονομικό επάγγελμα και εκτάσεις γης παραχωρημένες από τον Φαραώ. * Ελεύθεροι Πολίτες: Γεωργοί και τεχνίτες, που αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας. * Δούλοι: Προέρχονταν από πολέμους ή αγοράζονταν. Διακρίνονταν σε ιδιωτικούς (έως ανά οικογένεια) και κρατικούς (σε ορυχεία, λατομεία, ναούς). * Κοινωνική Ευελιξία: Υπήρχε δυνατότητα μεταπήδησης μεταξύ τάξεων, ειδικά την περίοδο του Νέου Βασιλείου, επιτρέποντας σε ανθρώπους ταπεινής καταγωγής να λάβουν αξιώματα.
Πολιτική Οργάνωση: * Από την χιλιετία π.Χ., το κράτος βασιζόταν στη θεοποίηση του Φαραώ. * Ο χαρακτήρας της οργάνωσης ήταν θεοκρατικός. Παρά τις ανθρώπινες ιδιότητες που τους αποδίδονταν στους μύθους, οι θεοί (και ο Φαραώ) διατηρούσαν τη θεϊκή τους υπόσταση.
Ο Πολιτισμός της Αρχαίας Αιγύπτου
Θρησκεία και Λατρεία: * Αρχικά κάθε πόλη είχε δικό της προστάτη-θεό· επικράτησε όμως η πολυθεΐα. * Οι θεοί παριστάνονταν με ανθρώπινο σώμα και κεφάλι ζώου. * Βασικές Θεότητες: Ο Ρα (Θεός Ήλιος, εκπροσωπούμενος από τον Φαραώ), η Ίσις, ο Όσιρις και ο Ώρος. * Θρησκευτική Μεταρρύθμιση: Ο Φαραώ Αμένοφις (Ακενατών) επιχείρησε να επιβάλει τη μονοθεϊστική λατρεία του Ρα, στρεφόμενος κατά του Άμμωνος (θεού της Θήβας), αλλά απέτυχε λόγω της αντίδρασης του ιερατείου. * Μεταθανάτια Ζωή: Πίστευαν στη συνέχιση της ζωής μετά τον θάνατο, υπό την προϋπόθεση της διατήρησης του σώματος. Αυτό οδήγησε στην ταρίχευση (μουμιοποίηση) και στην κατασκευή περίτεχνων ταφικών μνημείων με πλούσια κτερίδια, τα οποία προκάλεσαν συστηματική τυμβωρυχία.
Γραφή και Γράμματα: * Ιερογλυφικά: Χαρακτήρες-σύμβολα σε χρήση από την χιλιετία π.Χ. * Αποκρυπτογράφηση: Έγινε το από τον Γάλλο J. Champollion μέσω της Στήλης της Ροζέτας, η οποία έφερε τρίγλωσση επιγραφή (ιερογλυφικά, απλοποιημένα ιερογλυφικά ελληνιστικής περιόδου, ελληνικά) προς τιμήν του Πτολεμαίου . * Γραφείς: Ειδικευμένοι υπάλληλοι που κατέγραφαν σε παπύρους ή τοίχους μνημείων τα κατορθώματα των Φαραώ. * Λογοτεχνία: Λίγα δείγματα (θρησκευτικά ποιήματα, λυρικά έργα, λαϊκές διηγήσεις) λόγω της δυσκολίας της γραφής.
Επιστήμες: * Αστρονομία: Η παρατήρηση του Νείλου και των άστρων οδήγησε στο ημερολόγιο των ημερών, τον χωρισμό σε μήνες/εβδομάδες και τη χρήση ηλιακής σκιάς για την ώρα. * Γεωμετρία & Μαθηματικά: Αναπτύχθηκαν για τη μέτρηση εκτάσεων μετά τις πλημμύρες. Η πολυπλοκότητα των πυραμίδων μαρτυρά εξελιγμένες γνώσεις. * Ιατρική: Η ταρίχευση προσέφερε γνώσεις ανατομίας. Διέσωσαν διαγνώσεις και τρόπους θεραπείας σε παπύρους, με τη φήμη των Αιγυπτίων γιατρών να φτάνει στον ελληνικό κόσμο.
Τέχνες: * Στην υπηρεσία του Φαραώ, με μνημειακό χαρακτήρα που επιβαλλόταν μέσω του όγκου. * Αρχιτεκτονική: Πυραμίδες Χέοπος, Χεφρήνος και Μυκερίνου (Γκίζα), ναοί σε Λούξορ και Καρνάκ (περιστύλια, υπόστυλες αίθουσες). * Διακόσμηση: Ζωγραφιστές ή ανάγλυφες παραστάσεις από τη ζωή των Φαραώ και την καθημερινότητα. * Μικροτεχνία: Αγάλματα από ξύλο ή πέτρα, έργα από μέταλλα και πολύτιμους λίθους.
Ο Μυκηναϊκός Πολιτισμός ( π.Χ.)
Ο Χώρος και τα Φύλα: * Πρώτος μεγάλος ελληνικός πολιτισμός στην ηπειρωτική Ελλάδα (Ύστερη Εποχή Χαλκού). * Δημιουργήθηκε από ελληνικά φύλα (Αχαιοί, Δαναοί, Ίωνες, Αργείοι). * Κέντρα: Μυκήνες, Άργος, Τίρυνθα (Αργολίδα), Πύλος (Μεσσηνία), Αμύκλες (Λακωνία), Ορχομενός, Θήβα, Γλας (Βοιωτία), Αθήνα, Ελευσίνα, Μαραθώνας (Αττική), Ιωλκός (Θεσσαλία). * Εξάπλωση: Κυριάρχησαν στο Αιγαίο, την Κρήτη, τα νησιά, τις ακτές της Μ. Ασίας, την Κύπρο και την ανατολική Μεσόγειο.
Οι Πηγές και η Γραφή: * Αρχαιολογία: Οι ανασκαφές του Heinrich Schliemann στις Μυκήνες () προσέδωσαν ιστορική υπόσταση στα ομηρικά έπη. * Γραμμική Β': Αποκρυπτογραφήθηκε το από τους M. Ventris και J. Chadwick. Είναι συλλαβική γραφή, πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας. Οι πινακίδες (Πύλος, Κνωσός κ.ά.) έχουν κυρίως λογιστικό περιεχόμενο (κατάλογοι περιουσίας).
Οικονομική και Κοινωνική Οργάνωση: * Οικονομία: Βασισμένη στο εμπόριο και τη ναυτιλία (μετά το π.Χ.). Επίκεντρο ήταν τα μέγαρα (ανάκτορα). * Επαγγέλματα: Γεωργοί, κτηνοτρόφοι, ειδικευμένοι τεχνίτες (κεραμουργοί, χρυσοχόοι, αρωματοποιοί, γιατροί). * Ιεραρχία: * Άνακτας (wa-na-ka): Ανώτατος άρχοντας, κύριος του ανακτόρου, πολιτικός, στρατιωτικός και θρησκευτικός ηγέτης. * Λααγέτας (ra-wa-ke-ta): Διοικητής περιφέρειας, υποτελής στον άνακτα. * Επέτες (e-qe-ta): Ακόλουθοι, τάξη ευγενών. * Τελεστές (te-re-ta): Σημαντικά πρόσωπα στην περιφερειακή διοίκηση. * Βασιλεύς (qa-si-re-u): Λιγότερο τιμητικός τίτλος τότε (π.χ. αρχιτεχνίτης). * Δούλοι: Στη βάση της πυραμίδας, υπηρετούσαν όλες τις τάξεις. * Πολιτική Δομή: Δεν υπήρχε ενιαίο κράτος, αλλά μάλλον ομοσπονδιακά κράτη γύρω από ανάκτορα, πιθανώς υποτελή στις Μυκήνες.
Εξάπλωση και Παρακμή: * Θαλασσοκρατία: Μετά τα μέσα του αι. π.Χ. εκτόπισαν τους Κρήτες. * Διεθνείς Σχέσεις: Οι Χεττίτες (πινακίδες Χαττούσας) αναφέρονται στον βασιλιά των «Αχιγιάβα» (Αχαιών) ως «αδελφό». * Τρωική Εκστρατεία: Πιθανόν στα τέλη του αι. π.Χ. για τον έλεγχο των στενών του Ελλησπόντου. * Αιτίες Παρακμής ( αι. π.Χ.): 1. Κατάλυση χεττιτικού κράτους και εισβολές των «Λαών της Θάλασσας» (στους οποίους αναφέρονται και οι Αχαϊβάσα). 2. Διακοπή εμπορικών επαφών με την Ανατολή, η οποία κλόνισε την ανακτορική οικονομία. 3. Εσωτερικές διενέξεις και δυναστικές έριδες.
Πολιτιστικά Χαρακτηριστικά: * Κοινή γλώσσα, κοινές θρησκευτικές δοξασίες (πρόδρομοι ολυμπίου πανθέου), ομοιομορφία στον υλικό βίο (τέχνη, εξοπλισμός). * Αρχιτεκτονική: Οχυρωμένες ακροπόλεις, «μέγαρο» (πρόδομος, κυρίως μέγαρο με εστία και θρόνο), θολωτοί τάφοι (π.χ. «Θησαυρός του Ατρέως»). * Τέχνη: Αυστηρή συγκρότηση. Τοιχογραφίες με τελετουργικές, πολεμικές ή σκηνές κυνηγιού (αντικατάσταση της μινωικής φυσιοκρατίας από σχηματοποιημένα σχέδια).
Ομηρική Εποχή ( π.Χ.)
Μεταβατική Περίοδος: Γνωστή και ως «Σκοτεινοί Χρόνοι» ή «Ελληνικός Μεσαίωνας». Περίοδος ανασυγκρότησης και οργανωτικής δημιουργίας.
Πρώτος Ελληνικός Αποικισμός ( αι. π.Χ.): * Αιολείς: Από Θεσσαλία προς ΒΑ Αιγαίο (Τένεδος, Λέσβος, Αιολίς). * Ίωνες: Από Πελοπόννησο, Αττική, Εύβοια προς Κυκλάδες, Σάμο, Χίο, Μ. Ασία. Ίδρυσαν το «Πανιώνιο» στη Μυκάλη. * Δωριείς: Από Λακωνία, Επίδαυρο προς Μήλο, Θήρα, Κρήτη, Ρόδο, Κω, ΝΔ Μ. Ασία. Ίδρυσαν τη «Δωρική Εξάπολη» (Τριόπιο ακρωτήριο).
Οικονομία και Κοινωνία: * Οίκος: Η βασική μονάδα παραγωγής και κοινωνικής συγκρότησης. Κλειστή αγροτική οικονομία. * Κοινωνικές Ομάδες: * Άριστοι: Ευγενείς με οικονομική ισχύ από την κατοχή γης. * Πλήθος: Πολυάριθμη ομάδα χωρίς άμεση συγγένεια με τους ευγενείς. * Δημιουργοί: Ανεξάρτητοι τεχνίτες (ξυλουργοί, αγγειοπλάστες) που κάλυπταν ανάγκες της κοινότητας. * Δούλοι: Περιουσιακά στοιχεία αποκτώμενα από πόλεμο/πειρατεία. * Συναλλαγές: Ανταλλακτικό εμπόριο. Μέτρο αξίας το βόδι, τα δέρματα ή τα μέταλλα. Το εξωτερικό εμπόριο ελεγχόταν από τους Φοίνικες.
Πολιτική Οργάνωση: * Φυλετικά Κράτη: Οργάνωση βάσει συγγένειας (φυλές, φρατρίες, γένη). * Βασιλιάς: Κληρονομικός αρχηγός στρατού, δικαστής και ιερέας. * Βουλή των Γερόντων: Συμβούλιο ευγενών που περιόριζε τη βασιλική εξουσία. * Εκκλησία του Δήμου: Σύνοδος των πολεμιστών για έγκριση αποφάσεων.
Πολιτισμός: * Γραφή: Επανεμφάνιση με το ελληνικό αλφάβητο (αφομοίωση φοινικικού με προσθήκη φωνηέντων). * Θρησκεία: Παγίωση ολυμπίου δωδεκαθέου και πρώτων πανελληνίων ιερών. * Επική Ποίηση: Ο Όμηρος συνέθεσε την Ιλιάδα (μέσα αι. π.Χ.) και την Οδύσσεια (τέλη - αρχές αι. π.Χ.) βασισμένος σε παλαιότερα ηρωικά τραγούδια των ραψωδών. * Γεωμετρική Τέχνη: Διακόσμηση αγγείων με γεωμετρικά σχέδια.
Αρχαϊκή Εποχή ( π.Χ.)
Γένεση της Πόλης-Κράτους: * Συνδυασμός του «άστεως» (τειχισμένο κέντρο) και της «χώρας» (ύπαιθρος με κώμες). * Επιδιώξεις Πολιτών: Ελευθερία (ανεξαρτησία), Αυτονομία (νόμοι), Αυτάρκεια (παραγωγή).
Κρίση και Δεύτερος Αποικισμός ( αι. π.Χ.): * Αίτια: Πληθυσμιακή αύξηση («στενοχωρία»), έλλειψη γης/μετάλλων, αναζήτηση αγορών, πολιτικές κρίσεις. * Αποικία: Νέα αυτόνομη πόλη-κράτος. Η «μητρόπολη» την οργάνωνε, αλλά οι δεσμοί παρέμεναν χαλαροί. * Αποτελέσματα: Εμπορευματοχρηματική οικονομία με την εφεύρεση του νομίσματος. Ανάπτυξη της δουλείας («αργυρώνητοι» δούλοι).
Πολιτειακές Μεταβολές: * Σχήμα: Βασιλεία -> Αριστοκρατία -> Ολιγαρχία (Τιμοκρατία) -> Τυραννίδα -> Δημοκρατία. * Νομοθέτες (Αισυμνήτες): Ζάλευκος, Χαρώνδας, Πιττακός, Λυκούργος (Σπάρτη), Δράκων & Σόλων (Αθήνα). * Οπλιτική Φάλαγγα: Νέο στρατιωτικό σώμα πολιτών που ενίσχυσε την ιδέα της πολιτικής ισότητας. * Τυραννίδα: Προσωπική εξουσία ευγενών με λαϊκή υποστήριξη (π.χ. Πεισίστρατος, Περίανδρος). * Δημοκρατία: Κυριαρχία της Εκκλησίας του Δήμου, ισηγορία, ισονομία (μεταρρύθμιση Κλεισθένη).
Πνευματική Ζωή: * Λυρική ποίηση, γέννηση φιλοσοφίας (Ιωνία), ιστοριογραφία. * Τέχνη: Δωρικός και Ιωνικός ρυθμός, Κούροι και Κόρες, μελανόμορφος και ερυθρόμορφος ρυθμός στην κεραμική.
Κλασική Εποχή - Περσικοί Πόλεμοι και Αθηναϊκή Ηγεμονία
Περσικοί Πόλεμοι ( αι. π.Χ.): * π.Χ.: Μάχη του Μαραθώνα (Μιλτιάδης). * π.Χ.: Θερμοπύλες (Λεωνίδας), Σαλαμίνα (Θεμιστοκλής), Πλαταιές (Παυσανίας), Μυκάλη.
Α' Αθηναϊκή Συμμαχία (Δηλιακή): * Ιδρύθηκε το π.Χ. με έδρα τη Δήλο. Μεταφορά ταμείου στην Αθήνα το π.Χ. * Πολιτικοί: Κίμων (φιλολακωνικός, νίκη στον Ευρυμέδοντα), Εφιάλτης (δημοκρατική ενίσχυση), Περικλής.
Ο Χρυσός Αιών του Περικλέους: * Δημοκρατία: Καθιέρωση μισθοφορίας για άρχοντες/δικαστές. Θεωρικά για δωρεάν είσοδο στο θέατρο. * Οικονομία: Έσοδα από μεταλλεία, φόρο συμμάχων, μετοίκιο (φόρος διαμενόντων: δρχ./άνδρες, δρχ./γυναίκες) και έμμεση φορολογία στον Πειραιά. * Λειτουργίες (έκτακτες εισφορές πλουσίων): Χορηγία, Τριηραρχία, Αρχιθεωρία, Εστίαση, Γυμνασιαρχία.
Πελοποννησιακός Πόλεμος ( π.Χ.): * Φάσεις: Αρχιδάμειος, Σικελική εκστρατεία, Δεκελεικός πόλεμος. * Αποτέλεσμα: Ήττα Αθήνας, Σπαρτιατική ηγεμονία, ανάμειξη Περσών.
αι. π.Χ. και Πανελλήνια Ιδέα: * Ανταλκίδειος Ειρήνη ( π.Χ.): Παράδοση Μ. Ασίας στους Πέρσες. * Ισοκράτης: Υποστήριξε την ένωση των Ελλήνων υπό έναν ισχυρό ηγέτη (Φίλιππο ) κατά των Περσών. * Δημοσθένης: Αντίθετος στη μακεδονική επικράτηση.
Το Έργο του Μεγάλου Αλεξάνδρου και τα Ελληνιστικά Βασίλεια
Μακεδονική Ισχύς: Ο Φίλιππος οργάνωσε τη μακεδονική φάλαγγα (σάρισα ) και επέβαλε την ένωση στο Συνέδριο της Κορίνθου ( π.Χ.).
Μ. Αλέξανδρος ( π.Χ.): * Πολιτική: Ανάμειξη ελληνικού και ασιατικού στοιχείου, διατήρηση σατραπειών. * Οικονομία: Ενιαίο νομισματικό σύστημα, δημιουργία φορολογικών περιφερειών. * Πολιτισμός: Διάδοση ελληνικής γλώσσας, ίδρυση πόλεων (Αλεξάνδρειες).
Ελληνιστικός Κόσμος: * Πολίτευμα: Απόλυτη μοναρχία. Ο πολίτης γίνεται υπήκοος. * Πνευματικά Κέντρα: * Αλεξάνδρεια: Φάρος, Μουσείο, Βιβλιοθήκη ( χειρόγραφα). * Αντιόχεια: Πολυπολιτισμική Τετράπολις. * Πέργαμος: Ανακάλυψη περγαμηνής, Βωμός του Διός. * Γλώσσα: Η «Κοινή Ελληνική», βάση της Βίβλου και του Χριστιανισμού.
Ρωμαϊκή Ιστορία: Από την Ίδρυση στην Αυτοκρατορία
Ίδρυση και Βασιλεία ( π.Χ.): * Κοινωνικές Τάξεις: Πατρίκιοι (παλαιές οικογένειες), Πελάτες (υπήκοοι-προστάτες), Πληβείοι (νεότεροι κάτοικοι χωρίς δικαιώματα). * Πολιτική: Βασιλιάς, Σύγκλητος (αρχηγοί γενών), Φρατρική Εκκλησία.
Ρωμαϊκή Δημοκρατία (Res Publica): * Κοινωνικοί Αγώνες: Δημιουργία Δημάρχων (), καταγραφή νόμων (Δωδεκάδελτος - μέσα αι. π.Χ.), πολιτική εξίσωση πληβείων. * Άρχοντες: Ύπατοι (), Τιμητές (απογραφή, ηθική επίβλεψη), Δικτάτορας (έκτακτη εξουσία μηνών). * Μεταρρυθμίσεις Γράκχων: Ο Τιβέριος ( π.Χ.) και ο Γάιος ( π.Χ.) επιχείρησαν αναδιανομή δημόσιας γης και περιορισμό της Συγκλήτου, αλλά απέτυχαν και δολοφονήθηκαν.
Η Εποχή του Αυγούστου ( π.Χ. - μ.Χ.): * Principatus (Ηγεμονία): Συγκέντρωση αξιωμάτων (Αύγουστος, , , ). * Διοίκηση: Διαίρεση επαρχιών σε αυτοκρατορικές (παραμεθόριες) και συγκλητικές. * Στρατός: Πραιτωριανοί (προσωπική φρουρά στη Ρώμη), μόνιμη εγκατάσταση σε σύνορα (Ευφράτης, Δούναβης, Ρήνος). * Pax Romana: Περίοδος ειρήνης και ευνομίας. Ρωμαϊκό Δίκαιο (βοήθεια νομοδιδασκάλων: Σάλβιος Ιουλιανός, Γάιος).
Ύστερη Αυτοκρατορία: * Διοκλητιανός ( μ.Χ.): Τετραρχία ( Αύγουστοι, Καίσαρες). Μεταβολή σε Dominatus (Απόλυτη Μοναρχία, ο αυτοκράτορας ως θεός-). * Μ. Κωνσταντίνος: * Νίκη επί Μαξεντίου ( μ.Χ.) και Λικινίου ( μ.Χ.). * Διάταγμα Μεδιολάνων ( μ.Χ.): Ανεξιθρησκία. * Κωνσταντινούπολη ( μ.Χ.): Μεταφορά πρωτεύουσας στο Βυζάντιο. * μ.Χ.: Οριστικός χωρισμός αυτοκρατορίας από τον Θεοδόσιο στους Αρκάδιο (Ανατολή) και Ονώριο (Δύση). Εξελληνισμός του ανατολικού τμήματος μέσω της αντίστασης στους Γότθους.