Historia Niemiec: Od Bismarcka do Współczesności

Otto von Bismarck i fundamenty zjednoczenia Niemiec

• Postać Ottona von Bismarcka (1815–1898):
  • Wywodził się z arystokracji pruskiej, z rodziny junkierskiej (właściciele wielkich majątków ziemskich).
  • Z przekonania konserwatysta ewolucyjny – rozumiał nieuchronność zmian świata, lecz dążył do uniknięcia rewolucji.
  • Uczęszczał na studia prawnicze, choć wedle anegdot bardziej zajmowało go życie towarzyskie do momentu zakochania się.
  • Życie prywatne: posiadał trójkę dzieci.
  • Kariera polityczna:
    • Od $1862$ r. pełnił funkcję kanclerza i ministra spraw zagranicznych Prus.
    • Od $1871$ r. do $1890$ r. był kanclerzem zjednoczonych Niemiec.
    • Zyskał przydomek ’’żelazny kanclerz’’.
  • Stosunek do Polaków: Cytat oddający jego bezwzględność: ’’Niechże biją Polaków, choćby na śmierć. Ich położenie wzbudza mą litość, ale jeżeli chcemy przeżyć, nie mamy innego wyjścia, musimy ich wytrzebić.’’

Ewolucja państwowości niemieckiej do XIX wieku

• Tradycja cesarska:
  • W $800$ r. Karol Wielki, król Franków, został koronowany w Rzymie przez papieża Leona III na cesarza, co dało początek tytułowi cesarza rzymskiego używanego przez Karolingów.
  • Tron niemiecki i cesarski miały charakter elekcyjny, lecz dominowała tendencja do wyboru władców z jednej dynastii.
  • Od XV wieku do upadku cesarstwa dominowali austriaccy Habsburgowie.
• Przeobrażenia napoleońskie i Kongres Wiedeński:
  • W $1806$ r. Napoleon zlikwidował Święte Cesarstwo Rzymskie, powołując Związek Reński.
  • W $1815$ r., po wojnach napoleońskich, utworzono Związek Niemiecki (Deutscher Bund).
• Związek Niemiecki (Deutscher Bund):
  • Konfederacja państw niemieckich i wolnych miast.
  • Obejmował $35$ państw (księstwa, królestwa i Cesarstwo Austriackie) oraz $4$ wolne miasta: Brema, Hamburg, Frankfurt nad Menem i Lubeka.
  • Prezydentem Związku był cesarz Austrii.
  • Zgromadzenie Związkowe (Bundestag) miało siedzibę we Frankfurcie nad Menem, lecz jego rola polityczna była ograniczona.
• Niemiecki Związek Celny (Deutscher Zollverein):
  • Zorganizowany przez Prusy w $1834$ r.
  • Przystąpiło do niego $18$ państw (bez Austrii).
  • Zniesiono granice celne i cła między państwami członkowskimi, co sprzyjało integracji gospodarczej.

Wiosna Ludów i droga do zjednoczenia

• Nastroje XIX-wieczne: Wzrost nacjonalizmu, walki narodowowyzwoleńcze, liberalizm gospodarczy i dążenia do demokratyzacji.
• Idea jedności: Język niemiecki jako główne spoiwo narodu i popularyzacja pangermanizmu.
• Próba zjednoczenia oddolnego:
  • $28$ marca $1849$ r. parlament frankfurcki ogłosił konstytucję zjednoczonych Niemiec.
  • Koronę cesarską zaproponowano królowi Prus, Fryderykowi Wilhelmowi IV.
  • Król odmówił, stwierdzając: ’’Nie będę podnosił korony z błota.’’
• Reakcja pruska: W $1850$ r. oktrojowano (narzucono) konserwatywną konstytucję pruską.

Proces zjednoczenia ’’krwią i żelazem’’

• Konflikty zbrojne decydujące o zjednoczeniu:
  1. Wojna z Danią ($1864$): Prusy dążyły do skompromitowania Austrii na arenie międzynarodowej.
  2. Wojna z Austrią ($1866$): Bismarck sprowokował Austrię poprzez ciągłe naruszanie granicy pod pozorem ćwiczeń wojskowych. Austriacy ulegli w bitwie pod Sadową. Skutkiem było wykluczenie Austrii ze Związku Niemieckiego. Bismarck nałożył na nich symboliczną kontrybucję, dbając o to, by w przyszłości Austria mogła zostać sojusznikiem.
  3. Powstanie Związku Północnoniemieckiego (Norddeutscher Bund, $1867$): Państwo zdominowane przez Prusy; oficjalną głową był król Prus, decyzje podejmował kanclerz Prus. Zachęcono do niego państwa protestanckie.
  4. Wojna z Francją ($1870–1871$): Iskrą była sprawa tronu hiszpańskiego i tzw. depesza emska. Bismarck zmanipulował treść depeszy króla Prus tak, by obrazić władcę Francji. Francja została pokonana, a Niemcy przejęły Alzację i Lotaryngię.
• Proklamacja II Rzeszy: $18$ stycznia $1871$ r. w Sali Lustrzanej w Wersalu ogłoszono powstanie Cesarstwa Niemieckiego.

Struktura i polityka II Rzeszy

• Ustrój: Monarchia konstytucyjna, państwo federalne składające się z $22$ monarchii i $3$ wolnych miast (Brema, Hamburg, Lubeka).
• Dominacja Prus: Król Prus był cesarzem, a kanclerz Prus – kanclerzem Rzeszy. Prusy posiadały przewagę terytorialną, ludnościową i militarną.
• Polityka wewnętrzna Bismarcka:
  • Reformy socjalne: System emerytalny, ubezpieczenia od wypadków i dla rodzin zmarłych robotników (pionierskie rozwiązania w Europie).
  • Kulturkampf: Walka z Kościołem Katolickim – kasata zakonów, sekularyzacja szkół.
  • Germanizacja: Zakaz używania języka polskiego, wspieranie kultury niemieckiej. Powstanie Hakaty (Niemiecki Związek Marchii Wschodniej/Deutscher Ostmarkenverein) w latach $1894–1934$. Efektywność akcji wykupu ziemi była niska – wykupiono jedynie $8\%$ obszarów.
• Era Wilhelma II:
  • Wilhelm II dążył do samodzielnych rządów i odsunął Bismarcka od władzy.
  • Charakterystyczna ’’mowa huńska’’ ($1900$ r.) podczas wyprawy do Chin: Nakaz bezwzględności (’’tępić bez pardonu, nie brać jeńców’’).

I Wojna Światowa i upadek mitu sławy

• Perspektywa kulturowa: Erich Maria Remarque i powieść ’’Na Zachodzie bez zmian’’ ($1929$).
  • Autor, wysłany na front jako $18$-latek, ukazał wojnę jako dramat i masarnię, a nie chwalebną walkę.
  • Powieść pacyfistyczna, tłumaczona na wiele języków, zakazana przez nazistów od $1933$ r. (oskarżano Remarque’a o żydowskie pochodzenie i szerzenie propagandy).
• Strategia militarna (Blitzkrieg?):
  • Plan Schlieffena ($1905$): Zakładał okrążenie Francji w stosunku sił $7:1$.
  • Zmiana Moltkego (młodszego): Rozproszenie wojsk do stosunku $3:1$. Opór Belgów i klęska planu w bitwie nad Marną ($wrzesień 1914$).
  • Zmiana strategii: Wojna wiążąca na Zachodzie i uderzenie na Wschód (Falkenhayn).
• Front Wschodni: Niemcy przechwytywali rosyjskie depesze, co ułatwiło sukcesy. W $1915$ r. zajęli Łódź. Paul von Hindenburg i Erich Ludendorff odnieśli zwycięstwo pod Tannenbergiem ($sierpień 1914$) oraz nad Jeziorami Mazurskimi.
• Wielkie Bitwy:
  • Verdun ($luty-grudzień 1916$): ’’Młyn verdeński’’. Straty: Niemcy – $338\,000$, Francja – $348\,000$ żołnierzy.
  • Somma ($lipiec-listopad 1916$): Inicjatywa brytyjska. Straty: Wielka Brytania – ponad $400\,000$, Francja – $200\,000$, Niemcy – ponad $400\,000$. Front przesunął się jedynie o $12\,km$.
• Nowoczesne technologie i okrucieństwo:
  • Nieograniczona wojna morska ($1917$): U-Booty zatapiały statki handlowe, co skłoniło USA do przystąpienia do wojny.
  • Gazy bojowe: Chlor ($1915$ r. pod Ypres), iperyt ($1917$ r.). Ponad milion ofiar użycia gazów mimo konwencji haskiej z $1907$ r.
  • Warunki w okopach: Wszy, szczury, ’’stopa okopowa’’ (prowadząca do amputacji).
• Epidemia ’’hiszpanki’’ ($1918–1920$): Zachorowało $500$ mln osób ($\frac{1}{3}$ populacji), zmarło od $21$ do $100$ mln ludzi.
• Skutki psychiczne: ’’Shell shock’’ (szok artyleryjski/nerwica frontowa). Brutalna ’’metoda Kaufmanna’’ w leczeniu żołnierzy.
• Rozejm bożonarodzeniowy ($1914$): Spontaniczne wstrzymanie walk, wspólne śpiewanie ’’Stille Nacht’’ i wymiana podarunków (piwo, pudding).

Republika Weimarska i narodziny nazizmu

• Rewolucja listopadowa: Bunt marynarzy w Kilonii, przejęcie władzy przez SPD i USPD. Detronizacja Wilhelma II i ogłoszenie republiki ($10$ listopada $1918$ r.).
• Rozejm w Compiègne: $11$ listopada $1918$ r. podpisanie zawieszenia broni w wagoniku kolejowym.
• Powstanie Spartakusa ($styczeń 1919$): Nieudany zryw komunistyczny w Berlinie; śmierć Karla Liebknechta i Róży Luksemburg.
• Mit ’’ciosu w plecy’’ (Dolchstoßlegende): Przekonanie, że armia niemiecka nie została pokonana militarnie, lecz zdradzona przez socjalistów w kraju.
• Traktat Wersalski ($28$ czerwca $1919$ r.):
  • Art. $231$: Pełna odpowiedzialność Niemiec za wybuch wojny.
  • Straty terytorialne: Alzacja i Lotaryngia dla Francji, Wielkopolska i Pomorze dla Polski, utworzenie Wolnego Miasta Gdańsk.
  • Demilitaryzacja: Armia do $100\,000$ żołnierzy, brak lotnictwa, czołgów i łodzi podwodnych.
  • Reparacje: $132$ mld marek w złocie (płatne przez $50$ lat).
• Gospodarka i kultura: Hiperinflacja, okupacja Zagłębia Ruhry ($1923–1925$). Plany Dawesa i Younga. Rozkwit modernizmu – szkoła Bauhaus Waltera Gropiusa ($1919–1933$).
• Traktaty w Locarno ($1925$): Pakt reński (gwarancja granicy zachodniej), brak gwarancji dla granicy z Polską i Czechosłowacją. Sukces Gustava Stresemanna.

Dojście Hitlera do władzy

• Narodziny NSDAP:
  • W $1919$ r. powstaje DAP w Monachium, do której Hitler dołącza w $1920$ r.
  • Program $25$ punktów: Unieważnienie traktatu wersalskiego, odebranie praw Żydom (’’tylko ludzie niemieckiej krwi mogą być członkami narodu’’).
  • Powstanie bojówek SA (’’brunatne koszule’’) i Hitlerjugend.
• Pucz monachijski ($8/9$ listopada $1923$): Nieudana próba obalenia rządu Bawarii. Hitler skazany na $5$ lat więzienia (wyszedł po $14$ miesiącach). W Landsbergu napisał ’’Mein Kampf’’ (teoria Lebensraum, antysemityzm).
• Wielki Kryzys i sukces wyborczy: Krach na Wall Street ($24$ października $1929$ r.) uderzył w Niemcy zależne od kredytów USA. Wzrost poparcia:
  • Wybory $1928$: NSDAP – $2,6\%$.
  • Wybory $lipiec 1932$: NSDAP – $37,3\%$.
• Machtübernahme: $30$ stycznia $1933$ r. prezydent Hindenburg mianuje Hitlera kanclerzem (za namową Franza von Papena).

Budowa państwa totalitarnego (III Rzesza)

• Likwidacja demokracji:
  • Pożar Reichstagu ($luty 1933$) – pretekst do dekretu ’’O ochronie narodu i państwa’’ (zawieszenie swobód).
  • Ustawa o pełnomocnictwach ($marzec 1933$): Prawo wydawania dekretów przez rząd bez parlamentu.
• Struktury terroru: Gestapo, SS. ’’Noc długich noży’’ ($1934$) – krwawa eliminacja liderów SA przez SS.
• Ideologia i wykluczenie:
  • Ustawy norymberskie ($1935$): Pozbawienie Żydów obywatelstwa, zakaz małżeństw mieszanych.
  • Prześladowania homoseksualistów: Na podstawie paragrafu $175$ (z $1871$ r., zaostrzonego). Aresztowano ok. $100\,000$ mężczyzn; w obozach nosili różowy trójkąt.
  • Akcja T4: Przymusowa sterylizacja ($400\,000$ osób) i ’’eutanazja’’ osób niepełnosprawnych oraz dzieci. Zginęło ok. $250\,000$ osób. Doświadczenie to wykorzystano później w Holocauście.
  • Porajmos (Zagłada Romów i Sinti): Szacunkowo $200–500$ tys. ofiar. W łódzkim getcie zginęło $5000$ Romów transportowanych z Austrii.
• Anschluss Austrii ($marzec 1938$): Entuzjastyczne powitanie wojsk niemieckich. Fałszywy wynik plebiscytu ($99\%$ za). Przejęcie dóbr kultury (np. losy obrazu ’’Złota Dama’’ Gustava Klimta).

Wywiad i kryptologia

• Maszyna Enigma: Skonstruowana przez Hugona Kocha, kupiona przez Arthura Scherbiusa w $1918$ r. Armia niemiecka używała jej od $1926$ r.
• Wkład Polaków:
  • Jan Kowalewski – sukcesy w wojnie $1920$ r.
  • Matematycy: Marian Rejewski, Jerzy Różycki, Henryk Zygalski złamali kod Enigmy w latach $30$. XX w., tworząc ’’bombę kryptologiczną’’.
• Bletchley Park: Alan Turing i Gordon Welchman udoskonalili metody dekryptażu (maszyna Bombe, Colossus).
• Operacja Paperclip: Przerzucanie niemieckich naukowców (w tym zbrodniarzy wojennych jak Wernher von Braun) do USA w celu rozwoju NASA i technologii rakietowej.

Powojenne rozliczenia i transformacja społeczna

• Proces Eichmanna ($1961$): Adolf Eichmann, wykonawca Holocaustu, porwany z Argentyny. Hannah Arendt i raport ’’O banalności zła’’ – obraz Eichmanna nie jako potwora, lecz bezkrytycznego biurokraty.
• Denazyfikacja: Niekonsekwentna; wielu sędziów i urzędników z przeszłością nazistowską zachowało stanowiska.
• Przesiedlenia: Wysiedlenia Niemców z terenów na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej (zgodnie z postanowieniami w Poczdamie). Akcja ’’Heim ins Reich’’ kontra powojenne wypędzenia.
• Terroryzm lewicowy (RAF): Grupa Baader-Meinhof w latach $70$. – seria zamachów, porwanie Hannsa Martina Schleyera, atak podczas Olimpiady w Monachium ($1972$ r., grupa Czarny Wrzesień).
• Integracja Europejska: Konrad Adenauer (pierwszy kanclerz RFN) i Robert Schuman. Deklaracja Schumana ($9$ maja $1950$ r.) o połączeniu przemysłów węgla i stali (fundament EWWiS, potem UE).
• Zycie w NRD (Stasi): Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego pod wodzą Ericha Mielke. Masowa inwigilacja ($90$ tys. funkcjonariuszy, $180$ tys. współpracowników na $16$ mln mieszkańców). Operacja ’’Zersetzung’’ – psychologiczne niszczenie opozycji.

Zjednoczenie Niemiec ($1990$)

• Proces 2+4: Porozumienie mocarstw (USA, ZSRR, Francja, Wielka Brytania) oraz RFN i NRD. Oficjalna data zjednoczenia: $3$ października $1990$ r.
• Wyzwania współczesne: Syndrom ’’Ossis-Wessis’’, różnice materialne, nostalgia za NRD (’’Ostalgie’’), wzrost popularności prawicowej AfD (Alternative für Deutschland), eurosceptycyzm i krytyka polityki migracyjnej (szczególnie po $2011$ r.).