Theater - Het Episch Theater

Bertolt Brecht (1898-1956)

Achtergrond

  • Duits dichter, schrijver, toneelschrijver, regisseur en literatuurcriticus.
  • Geboren in Augsburg, in zijn jeugd teruggetrokken en ziekelijk.
  • Al op jonge leeftijd kritisch theatermaker. Bekritiseert WOI in een opstel, noemt soldaten kanonnenvlees ('Hohlköpfe') dat geleid wordt door oorlogspropaganda. Hij vond het waardeloos om te sterven voor volk en vaderland. Werd bijna van school gestuurd.
  • Moest kort daarna in het leger, na de oorlog stopte hij met studeren. Hij wilde van de wereld een betere plek maken, en theater leek hem daar de beste plaats voor.
  • 1924: verhuis naar Berlijn, toenmalig cultureel middelpunt van Europa.
  • Vanaf toen kwam zijn theater meer en meer in het teken van de politiek te staan. Brecht ontwikkelde zich meer en meer richting episch theater, een vorm van theater waarin de vertelling centraal staat. Hij werd geen lid van een partij, maar werd wel als communist beschouwd.
  • 1933: bloeitijd nationaalsocialisme, opvoeringen van Brechts stukken werden verstoord en hij werd wegens zijn kritische politieke ingesteldheid vervolgd voor hoogverraad. Hij ging in ballingschap naar Denemarken en zijn boeken werden verboden verklaard en vielen ten prooi aan de boekverbranding.
  • Nadien naar de VS: Brecht was verbijsterd over de gemakzucht van Amerikanen. In zijn ogen wilden ze enkel plat vermaak en geen kritische of politieke stukken. Hij voelde er zich een leraar zonder leerlingen.
  • Na WOII: Amerika aan de vooravond van de Koude Oorlog: communisten werden als anti-Amerikaans gezien. Brecht werd als communist vervolgd. Hij vluchtte naar Zwitserland en een jaar later naar Oost-Berlijn. Daar ging hij opnieuw als theatermaker aan de slag, al werden zijn stukken vaak gecensureerd.
  • 1956: Brecht overlijdt aan een hartaanval.

Episch theater

  • Brecht wil zijn theaterpubliek aan het denken zetten, dus niet zich laten meeslepen door het verhaal (geen inleving!). Brecht wil dat de mensen de maatschappij veranderen.
  • Het toneelstuk is een leerstuk.
  • Brecht wilde niet dat toeschouwers zich inleven en emotioneel te zeer opgingen in zijn theater.

Verfremdungseffekt:

  • Het opzettelijk verstoren van de dramatische illusie dat wat op het toneel gebeurt echt zou zijn.
  • Het verhinderen dat de toeschouwer zich emotioneel bindt met de personages en het gebeuren, ze dwingen afstand te nemen.
  • Het bewaren van een kritische houding ten opzichte van het getoonde.

Voorbeelden van Verfremdungseffekt:

  • De opeenvolging van scènes doet er niet toe.
  • Decors veranderen voor de ogen van het publiek.
  • Spelers spelen hun rol afstandelijk en analyseren hun rol, spreken hun publiek daarbij aan (leven zich dus ook niet in) <-> Stanislavski en method acting.

Dialectiek:

  • Dialectiek is een methode van argumentatie die probeert een waarheid te vinden door tegengestelde argumenten tegen elkaar af te wegen. Het is een filosofisch concept dat zijn oorsprong vindt in het oude Griekenland, met name bij de filosoof Socrates.
  • Dialectiek heeft drie belangrijke kenmerken:
    • These: Dit is een bevestigende stelling of een idee.
    • Antithese: Dit is de ontkenning of het tegenovergestelde van de these.
    • Synthese: Dit is de resolutie of het compromis tussen de these en de antithese.
Voorbeeld van Dialectiek:
  • Twee scènes op het podium:
    • Arme mensen, klein behuisd, hebben honger, gebrekkige hygiëne, vallen ten prooi aan ziektes.
    • Tegelijkertijd op het podium rijken die zich tegoed doen aan feesten, eten en drinken, die er een decadente levensstijl op na houden.
    • Synthese: er is een grote kloof tussen arm en rijk, armen worden door de rijken uitgebuit, er is een maatschappelijke omwenteling nodig.
Belang van Dialectiek:
  • Dialectiek is een belangrijk concept in veel filosofische en sociale theorieën. Het wordt bijvoorbeeld gebruikt in de filosofie van Hegel en Marx om historische veranderingen en sociale conflicten te analyseren. Het is ook een belangrijk hulpmiddel in het debat en de kritische analyse.

Doel van het Episch Theater:

  • Voortdurend bewustzijn dat men naar toneel kijkt, kritische houding blijft.
  • Spiegel van de maatschappij voorhouden (maatschappij is niet onveranderlijk).
  • Vreedzame revolutie/maatschappelijke omwenteling nastreven.

Vervreemdingstechnieken

Werken van Brecht

Die Dreigroschenoper (De Driestuiversopera)

  • Een van Brechts grootste successen, zelden geëvenaard in Duitsland.
  • Geen opera, maar een toneelstuk met 22 losse zangnummers.
  • Het verhaal speelt zich af in de Londense wijk Soho en gaat over meneer Peachum, de ‘koning der bedelaars’. Deze heeft een bedrijf dat bedelaars helpt door ze tips en een goede plek te geven in ruil voor een deel van hun opbrengst.
  • Zijn dochter, Polly, is verliefd op de gemeenste schurk van de stad, Mackie Messer. Mackie Messer heeft al meerdere moorden en veel diefstallen en andere misdaden gepleegd.
  • Polly en Mackie Messer trouwen in een paardenstal met als voornaamste gast Tiger Brown de politiechef van Londen.
  • Peachum wil Mackie Messer uit de weg ruimen, maar die wordt in de gevangenis gegooid. Later blijkt dat hij nog een vrouw heeft, Lucy, de dochter van de politiechef. Dankzij haar kan hij ontsnappen…
  • Maatschappijkritisch stuk.
  • Maatschappelijke verhoudingen worden aan de kaak gesteld: kloof tussen arm en rijk, corruptie.
  • Bekende zin: ‘Eerst das Fressen, dann die Moral’ of ‘Eerst komt het vreten, dan pas de moraal.’

Mutter Courage und ihre Kinder (Moeder Courage en haar kinderen)

  • Moeder Courage was een marketentster in de 16de – 17de eeuw. (Marketentsters waren vrouwen die hun mannen in het leger achterna trokken om hen te voorzien van hun natje en droogje. Ze verkochten ook andere spulletjes en drank, eetwaar aan andere soldaten.)
  • Het stuk speelt tijdens de dertigjarige oorlog.
  • De marketentster Anna Fierling, bijgenaamd Moeder Courage, trekt met een huifkar mee met het tweede Finse regiment door Polen. De wagen wordt getrokken door haar zoons Eilif en Schweizerkas en zijzelf zit op de bok met haar stomme dochter Katrien.
  • Hoewel ze van haar kinderen houdt, is ze een spijkerharde vrouw als het op zaken doen neerkomt. Voor haar betekent de oorlog geldelijk voordeel.
  • In het eerste tafereel wordt haar oudste zoon Eilif haar door een ronselaar van het leger ontnomen. Nu moet Katrien de wagen helpen trekken.
  • Later ziet ze Eilif terug; hij is een echte held geworden die de boeren doodslaat en hun vee steelt. Hij staat daarom zeer in de gunst van de veldoverste.
  • Toch staat het geluk niet aan de kant van Moeder Courage, want het is een harde tijd om te overleven in de oorlog. Ze doet er alles aan om ook de toekomst voor haar kinderen veilig te stellen, maar betaalt hiervoor uiteindelijk een hoge prijs…
  • Oorlog doodt de menselijke deugden.
  • De kleine man betaalt de nederlagen en de overwinningen.

Was kostet das Eisen?

Achtergrond
  • In de jaren dertig van de twintigste eeuw werd de wereld, en vooral Duitsland, dat gebukt ging onder een gigantische herstelbetaling vanwege de Eerste Wereldoorlog, geteisterd door een zware economische crisis die grote werkloosheid en algemene armoede veroorzaakten.
  • De opkomende politicus Hitler wist handig van deze noodsituatie gebruik te maken en hij beloofde het Duitse volk werk en rijkdom. Bovendien vertelde hij hun dat zij als Duitsers voorbestemd waren om over de wereld te heersen.
  • Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam, begon hij zich dadelijk te concentreren op het buitenland. Hij bouwde een modern en mobiel leger uit om aan zijn land de nodige ‘Lebensraum’ te geven.
  • Omdat hij zo bezorgd was voor het welzijn van het Germaanse ras, begon hij buitenlandse bevolkingsgroepen in te lijven waarvan hij stelde dat ze tot het Duitse volk behoorden. Deze bevolkinggroepen vond hij in de eerste plaats in Oostenrijk (de ‘Anschluss’) en in Tsjechoslovakije. In dit laatste land bood hij de achtentwintig procent Duitsers zijn bescherming aan. Deze zogenaamde broederlijke hulp kwam neer op een genadeloze inname zonder oorlogsverklaring, een ‘Blitzkrieg’.
  • Volgens het Verdrag van Versailles mocht Duitsland geen militaire avonturen meer beginnen in Europa, maar Frankrijk en Engeland wilden een oorlog vermijden en lieten Hitler jarenlang schaamteloos begaan.
  • Toen Hitler in 1939 Polen binnenviel, verklaarden ze de oorlog en deden niets… Pas toen Duitsland zelf aanviel in mei 1940 en in enkele dagen België, Nederland en Frankrijk overrompelde, kwam het tot een gewapend treffen.
  • Enkele landen, zoals Zweden, bleven liever neutraal. Wel haalde Zweden financieel voordeel uit die oorlog, want het verkocht grote hoeveelheden ijzer aan Duitsland.
Stuk
  • Een parabel is een kort verhaal waarin met allerlei symbolen en metaforen politieke of maatschappelijke situaties worden gehekeld. In de Bijbel, vaak spirituele ideeën zoals De barmhartige Samaritaan, De verloren zoon…
  • Bertolt Brecht schreef het stuk in 1939, hij geeft een reactie op de betrokkenheid van Zweden die eigenlijk neutraal wenste te zijn in WO II en hij bekritiseert ook het gedrag van de andere landen.
  • Elk personage stelt een land voor en zijn acties komen overeen met zijn gedrag tijdens WO II
  • IJzer = wapens
Personages
  • Svendson: Zweden bleef zogezegd neutraal in de oorlog, maar het haalde veel financieel voordeel door aan Duitsland ijzer te verkopen. Ook al pleegt de klant vele misdaden, toch blijft Svendson aan hem verkopen.
  • De klant: Duitsland kocht veel ijzer van Zweden om wapens te maken. Alle moorden die de klant pleegt stellen de veroveringen van Duitsland tijdens WOII voor.
  • De tabakshandelaar: Tabak is een belangrijk exportproduct van Oostenrijk. De moord van mevrouw Van Oostenrijk symboliseert de opname van Oostenrijk in het Duitse rijk.
  • Mevrouw Tsjech: Tsjechië staat bekend om zijn schoenenhandel. De moord op mevrouw Tsjech symboliseert de bezetting van Tsjechië-Slovakije.
  • Meneer Britt en mevrouw Gall: Engeland en Frankrijk. Ze worden bekritiseerd voor hun trage actieonderneming. Ze proberen een verbond te stichten tegen de klant = de volkenbond, voorloper van de VN.
Verwijzingen
  • In proloog: “De betekenis van deze parabel zal ik nog niet verklappen, maar iedereen met een beetje verstand zal het wel snappen.”
  • In die tijd begrepen waarschijnlijk niet alle mensen alle verwijzingen in het toneel. Ze waren vaak niet volledig op de hoogte wat er allemaal gebeurde.
  • SVEN: Er wordt minder gerookt tegenwoordig. (r. 28) De Anschluss van Oostenrijk De opname van Oostenrijk in het Duitse rijk, Oostenrijkse nazi’s domineren de cultuur en de politiek waardoor de banden met de andere landen ernstig geschonden worden.
  • VO: Hij noemde me meteen bij de voornaam en vertelde me dat we verwant waren. (r. 48) Annexatiepolitiek van Hitler Hitler wil alle bevolkingsgroepen van het Germaanse ras (verwante bevolkingsgroepen) inlijven in het Duitse Rijk.
  • VO: Zodra hij ontdekt dat hij met iemand verwant is, dan kan hij zonder die persoon helemaal niet meer leven (r. 62-63) het Groot-Duistland-idee
  • VO: Nee, maar hij brulde zo, toen hij dat zei. (r. 65) Spreekstijl van Hitler
  • VO: Helaas zijn wapens zeer duur. (r. 86) Verwijzing naar de economische crisis
  • Klant: U kende mijn broer. Hij kwam hier dikwijls. (r.100) Keizer Wilhelm II, klant tijdens WO I
  • Klant: Het zijn allemaal hongerlijders. (r. 149) de communisten
  • Hitler had iets tegen communisten
  • TSJ: Van Oostenrijk, werd zomaar midden op straat overvallen. Vermoord en beroofd. (r. 191-193) Oostenrijk kon zich niet verweren.
  • TSJ: Ze willen nu een burgermilitie oprichten. (r. 195) de Volkenbond (voorloper van de UNO) De Volkenbond of Volkerenbond werd op 25 januari 1919 opgericht op basis van het Verdrag van Versailles met de intentie om via een supranationale organisatie 'een einde aan alle oorlogen' te maken.
  • SVEN: Ik ben veel te vredelievend. (r. 200) neutraliteit van Zweden
  • Klant: … Weet u, ik ga nu eten halen. (r. 500) mei 1940, het begin van de echte oorlog