Onderwerp 4 – Plant en Dierweefsel

Inleiding

  • Sleutelbegrippe

  • Selorganisasievlakke: A: Sel - B: Weefsel - C: Orgaan - D: Orgaansisteem - E:Organisme

  • Weefsel: ’n Groep selle met ’n bepaalde bou wat ’n bepaalde funksie verrig.

  • Onderwerpe van die hoofstuk

    • Plantweefsel

    • Dierweefsel

Plantweefsel

  • Hoofindeling

    • Permanente weefsel

    • Meristematiese weefsel

  • Algemene opdrag vir leerders: Skets tabelle en som inhoud op.

2.1 Permanente plantweefsel

(a) Epidermis

  • Ligging

    • Bedek wortels, stingels en blare (vorm ’n ononderbroke buite-laag).

  • Funksie

    • Beskerm onderliggende weefsels.

    • Laat lig deur na binneste fotosinterende weefsels.

    • Skeiding van ’n deursigtige waslaag (kutikula) → beperk waterverlies.

  • Strukturele aanpassings

    • Deursigtige, plat selle.

    • Sommige epidermisselle wysig tot sluitselle wat stomata beheer.

(b) Parenchiem

  • Ligging

    • Murg en korteks van stingels/wortels; mesofil van blare.

  • Funksies

    • Groot vakuole: berg water/voedingstowwe.

    • Intersellulêre lugruimtes: gasbergings- en diffusie-roetes; bevorder fotosintese & respirasie.

    • Wanneer chloroplaste teenwoordig is → chlorenchiem (fotosintese).

  • Aanpassings

    • Dun selwande = maklike diffusie.

    • Groot vakuole & lugruimtes vir berging en gaswisseling.

(c) Kollenchiem

  • Ligging: Rand van jong stingels & blare.

  • Funksies

    • Verskaf steun én buigsaamheid aan lugdele.

  • Aanpassings

    • Hoeke van selwande verdik met pektien & sellulose; versterk sonder om buigsaamheid te verloor.

(d) Sklerenchiem

  • Soorte

    • Skleriede (kort, gestippeld; bv. saaddoppe/neutdoppe).

    • Vesels (langwerpig).

  • Ligging: wortels, stingels, blare, vrugte.

  • Funksies

    • Sterkte en struktuur; beskerm saad, ondersteun blare/stingels.

  • Aanpassings

    • Dik lignien-selwande; volwasse selle = dood & hol → lig en sterk.

    • Lignien = organiese polimeer (naam afkomstig van Latyn “lignum” = hout).

(e) Xileem

  • Ligging: vaatbondels (wortel → stingel → blaar).

  • Selle

    • Xileemvate (silindries, geen/dun dwarswande).

    • Trageïede (langwerpig, oorvleuelend).

  • Funksie

    • Vervoer water & minerale vanaf wortels na bogrondse dele (eenrigting).

  • Aanpassings

    • Lignien-verdikte wande; selle is dood → lae weerstand.

    • Porieë/perforasies vir ononderbroke vloei.

(f) Floëem

  • Ligging: saam met xileem in vaatbondels.

  • Selle

    • Sifvate (lewend, dunwandig, geperforeerde dwarsplate; geen selkern).

    • Begeleidende selle (het kerne; beheer sifvate).

  • Funksie

    • Vervoer suikers & organiese verbindings van bron → sink; tweerigting.

  • Aanpassings

    • Lang, silinderagtige buise; sitoplasmiese stringe vergemaklik oordrag.

Opsommende vergelyking: Xileem vs. Floëem

  • Funksies: water ↑ vs. voedingstowwe ↑↓.

  • Selle: dood/lignien vs. lewend/dun.

  • Rigting: eenrigting vs. twee-rigting.

  • Steun: xileem strukturele steun; floëem geen.

2.2 Meristematiese plantweefsel

(a) Apikale meristeem

  • Ligging: punte van hoof-/sylote & wortelpunte.

  • Funksie: Primêre groei – lengte-toename.

  • Aanpassings: dunwandig, groot kern → vinnige mitose.

(b) Laterale meristeem

  • Ligging: in stingels & wortels (as kambium).

  • Subtipes

    • Vaatkambium: vorm bykomende xileem & floëem (sekondêre diktegroei).

    • Kurkkambium: vorm kurkselle → buitebas.

  • Aanpassings: dunwandig, groot kern → hoë selverdelingstempo.

Dierweefsel

Hoofkategorieë

  • Epiteelweefsel

  • Bindweefsel

  • Senuweeweefsel

  • Spierweefsel

3.1 Epiteelweefsel

(a) Plaveiselepiteel

  • Struktuur: dun, onreëlmatig; groot afgeplatte nukleus; diggepak soos plaveisel.

  • Ligging: veloppervlak, mond, esofagus, vagina, alveoli, bloedvate.

  • Funksie: diffusie oor kort afstande (gaswisseling, filtrasie).

(b) Kubiese epiteel

  • Struktuur: blokkig; ronde nukleus sentraal.

  • Ligging: voering van klierskanale & nierbuisies.

  • Funksies: sekresie & absorpsie.

(c) Kolomepiteel

  • Struktuur: verleng; ovaal nukleus aan basis; bekerselle teenwoordig (mukus-sekresie).

  • Ligging: ingewande, galblaas.

  • Funksies: absorpsie; sekresie van mukus/ensieme.

(d) Gesilieërde kolomepiteel

  • Spesiale kenmerk: silias op apikale oppervlak; bekerselle.

  • Ligging: tragea, urienbuis, fallopiese buise.

  • Funksies

    • Fallopiese buise: silia beweeg eiersel → uterus.

    • Tragea: mukus vang stof; silia beweeg dit uit lugweë.

3.2 Bindweefsel

(a) Areolêre bindweefsel

  • Struktuur: jellie-matriks met verskeie vesels & selle.

  • Ligging: onder vel; tussen organe, bloedvate, senuwees, spiere.

  • Funksies: isolering, orgaan-“verpakking”, skokabsorpsie.

(b) Digte bindweefsel

  • Voorbeelde

    • Tendons: heg spier aan been.

    • Ligamente: heg been aan been.

  • Funksie: hoë trekvastheid; beweging oordrag.

(c) Kraakbeen

  • Struktuur: chondrosiete in ferm jel-matriks.

  • Ligging: gewrigoppervlakke, ringe in tragea, pinna, neus, tussenwerwelskyewe.

  • Funksies: demping; voorkom ontwrigting; hou buise oop.

(d) Been

  • Struktuur: osteosiete + harde gemineraliseerde matriks (Ca 2+, fosfaat).

  • Ligging: skelet van vertebrate.

  • Funksies: vorm & stewigheid; beskerming (brein, hart, longe); spierhegting → beweging; bloedvorming in beenmurg.

(e) Bloed

  • Komponente

    • Rooibloedliggaampies (eritrosiete): bikonkaaf, kernloos; hemoglobien dra O2//CO2.

    • Witbloedselle (leukosiete): verskillende vorme; immuniteit – maak teenliggaampies.

    • Bloedplaatjies: fragmente; bloedstolling.

    • Plasma: vloeistof; vervoer voedingstowwe, afval, hormone.

  • Ligging: binne bloedvate.

3.3 Senuweeweefsel

(a) Sensoriese neurone

  • Funksie: dra impulse van reseptore (oë, vel, ens.) → sentrale senuweestelsel (SSS).

(b) Motoriese neurone

  • Funksie: dra impulse van SSS → effektore (spiere, kliere) om reaksie te lewer.

  • Nota: Beide tipes vorm lang geleidende “drade” (aksone & dendriete).

3.4 Spierweefsel

(a) Skelet (gestreepte) spier

  • Struktuur: lang silinders (spiervesels) met veelvuldige kerne; sigbare strepe (miofibrille).

  • Ligging: vas aan bene.

  • Funksie: willekeurige beweging (loop, arm-aksies).

(b) Gladde spier

  • Struktuur: dun, spilvormig; enkel kern; geen strepe.

  • Ligging: wande van spysverteringskanaal, blaas, bloedvate.

  • Funksie: onwillekeurige golwende bewegings (peristalse), vasodilatasie, ens.

(c) Hartspier (kardiak)

  • Struktuur: vertakte netwerke; lig gestreept; enkel kern per sel; interkalerende skyfies vir sinkronisasie.

  • Ligging: hartwand.

  • Funksie: ritmiese, onwillekeurige sametrekking → bloedpomp.