Samenvatting Geschiedenis: Van Ancien Régime tot Eigen Tijd

Historisch Referentiekader: De Tijd

• Historische Periodes:
      * Prehistorie ($3\,\text{à } 2\,\text{miljoen v.C.}$ – $3500\,\text{v.C.}$): Gekenmerkt door de Neolithische revolutie, de overgang van een nomadenleven als jager-verzamelaar naar een sedentaire samenleving met nederzettingen, landbouw, akkerbouw en veeteelt.
      * Oude Nabije Oosten ($3500\,\text{v.C.}$ – $800\,\text{v.C.}$): Uitvinding van het schrift en het ontstaan van de eerste stedelijke samenlevingen.
      * Klassieke Oudheid ($800\,\text{v.C.}$ – $476$): Stichting van Rome, opkomst van het christendom en het ontstaan van de eerste democratieën.
      * Middeleeuwen ($476$ – $1453$): Begint bij de val van het West-Romeinse Rijk en eindigt bij de val van het Oost-Romeinse Rijk (Constantinopel).
      * Nieuwe Tijd ($1453$ – $1789$): Ontdekking van Amerika door Columbus, ontstaan van het protestantisme, vorming van vorstendommen en het ontstaan van de eerste kolonies.
      * Nieuwste Tijd ($1789$ – $1945$): Start bij de Franse Revolutie, omvat de industriële revoluties en de politieke opkomst van de burgerij.
      * Eigen Tijd ($1945$ – heden): Begint na het einde van de Tweede Wereldoorlog ($\text{WO II}$).

• Het Ancien Régime:
      * Betekenis: Letterlijk 'het oud stelsel' of 'oud systeem'.
      * Tijdsspanne: De periode vóór de Franse Revolutie ($17\text{de}$ - $18\text{de}$ eeuw).
      * Kenmerken: Een maatschappijstructuur gebaseerd op privileges van geestelijken en adel. Politiek was er sprake van absolutisme, waarbij de vorst alleen regeerde en boven de bevolking stond, gerechtvaardigd door een goddelijke bepaling.

• Vergelijking Nieuwste Tijd vs. Eigen Tijd:
      * Nieuwste Tijd als breuk met Ancien Régime: Gemarkeerd door het begin van globalisering en de industriële revolutie als breekpunt.
      * Nieuwste Tijd als continuïteit: Vooruitgang was reeds ingezet; liberalisme (vrijheid) en secularisatie (afstand van de kerk) waren al zichtbaar.
      * Eigen Tijd als breuk met Nieuwste Tijd: Gedefinieerd door het einde van $\text{WO II}$ en de intensieve toename van internationale samenwerkingsverbanden.
      * Eigen Tijd als continuïteit: Scheiding van kerk en staat dateert al van de Franse Revolutie en de opkomst van de $VS$ was reeds gaande.

• Oorzaak, Gevolg en Aanleiding:
      * Indirecte oorzaken: Factoren die op lange termijn leiden tot ontwikkelingen (bijv. langdurige onderdrukking).
      * Directe oorzaak (Aanleiding): De specifieke gebeurtenis die direct tot actie leidt, vaak de 'druppel die de emmer doet overlopen' (bijv. een hongersnood of het neerslaan van een protest).

Historisch Referentiekader: Ruimte en Domeinen

• Centrum-Periferie Model:
      * Centrum: Meest ontwikkeld, bevat de macht en kapitaal. Economie is hoofdzakelijk tertiair (diensten) met hoge inkomens.
      * Semi-periferie: Sterke focus op secundaire sector (maakindustrie), kent vaak sterke economische groei en stijgende inkomens.
      * Periferie: Economisch achtergebleven en afhankelijk. Economie is gebaseerd op de primaire sector (landbouw, mijnbouw) en levert grondstoffen en goedkope arbeid.

• Ruimtelijke Begrippen:
      * Maritiem: Gerelateerd aan de zee/zeevaart.
      * Continentaal: Gerelateerd aan land/landen onderling.
      * Ruraal: Platteland/landelijk gebied.
      * Stedelijk: Urbanisatie en dichte bebouwing.
      * Schalen: Lokaal (stad/dorp), Regionaal (bijv. Vlaanderen), Nationaal (binnen een land), Europees, Mondiaal (wereldwijd).

• De Maatschappelijke Domeinen:
      * Politiek: Afspraken, organisatie, regels, wetten, rechten en plichten.
      * Economisch: Handel, landbouw, diensten, nijverheid, techniek.
      * Sociaal: Manier van samenleven, verhoudingen tussen mensen, leefgewoonten.
      * Cultureel: Kunst, religie, wetenschap.
      * Wisselwerking: Deze domeinen beïnvloeden elkaar (bijv. de Dominotheorie: politieke angst voor communisme beïnvloedt economische hulp aan ontwikkelingslanden).

Industriële Revoluties

• Eerste Industriële Revolutie ($1780$ - $1850$):
      * Basis: Vervanging van handarbeid door machine-arbeid. Startte in Groot-Brittannië ($GB$), gevolgd door België.
      * Voorwaarde: Demografische revolutie leidde tot meer vraag en een overschot aan arbeidskrachten op het platteland/stad.
      * Oorzaken: Technologische vernieuwingen en economisch liberalisme (vrije markt).
      * Innovaties: De stoommachine van James Watt, stoomtrein, mechanisch weefgetouw.
      * Energiebron: Steenkool.
      * Sectoren: Textiel, ijzer en steenkool.

• Tweede Industriële Revolutie (eind $19\text{de}$ eeuw):
      * Aanleiding: Economische depressie ($1871$ - $1895$) dwong tot innovatie.
      * Kenmerken: Gebruik van elektriciteit (dynamo rond $1860$, gloeilamp in $1879$), de verbrandingsmotor (vervanger stoom), staal (vervanger ijzer) en de chemische industrie (o.a. verfstoffen).
      * Organisatie: Schaalvergroting en massaproductie om kosten te drukken. De nood aan grondstoffen leidde tot intensief modern imperialisme in Afrika.

• Industrialisatie in België:
      * Succesfactoren: Beschikbaarheid van steenkool/ijzererts, kapitaal van ondernemers en de aanwezigheid van werkloze arbeidskrachten uit de textielsector.
      * Regio's:
          * Verviers: Wolindustrie (William Cockerill).
          * Gent: Katoen en linnen (Lieven Bauwens smokkelde machines uit $GB$).
          * Luik: Staal en machinebouw (John Cockerill).
          * Bergen & Charleroi: Steenkool en glas.
      * Sociale impact: Proletarisering van kleine ondernemers. Slechte werkomstandigheden: kinderarbeid, werkdagen van $10\,\text{uur}$, $6\,\text{dagen per week}$, gebrek aan veiligheid en recht op staking.

Politieke Gebeurtenissen in de $19\text{de}$ Eeuw

• Congres van Wenen ($1814$ - $1815$):
      * Doel: Restauratie van het absolutisme en het herstellen van het machtsevenwicht in Europa na Napoleon.
      * Allianties: Heilige Alliantie ($Rusland + Pruisen + Oostenrijk$) voor behoud van principes; Grote Alliantie (inclusief $GB$) voor machtsevenwicht.
      * Beslissingen: Oprichting van bufferstaten (o.a. Verenigd Koninkrijk der Nederlanden onder Willem I). Territoriale herschikking: $GB$ kreeg strategische eilanden (Malta, Gibraltar), Rusland kreeg Finland en Polen.

• Belgische Revolutie ($1830$ - $1831$):
      * Oorzaken: Onvrede over de ongelijke verdeling in het parlement, gedwongen vernederlandsing, en het beleid van de protestantse Willem I (antiklerikaal).
      * Monsterverbond (Unionisme): Samenwerking tussen liberalen en katholieken tegen de gemeenschappelijke vijand Willem I.
      * Belgische Grondwet ($7\,\text{februari } 1831$): Vastgelegd als een constitutionele parlementaire monarchie. Scheiding der machten en cijnskiesrecht (slechts $1\%$ van de bevolking stemde) waren centrale kenmerken.

Ideologieën en Sociale Organisaties

• Socialisme en Marxisme:
      * Socialisme: Streeft naar gelijkheid en solidariteit om sociale ongelijkheid weg te werken via de staat.
      * Marxisme: Wetenschappelijk socialisme (Karl Marx) dat pleit voor een radicale oplossing en macht voor het proletariaat.
      * Christendemocratie: Gebaseerd op de encycliek Rerum Novarum ($1891$) van Paus Leo XIII, die opriep tot naastenliefde, vakbonden en betere omstandigheden voor arbeiders.

• Politieke Partijen in België:
      * BWP ($Belgische Werklieden Partij$): Gericht op algemeen stemrecht.
      * Christene Volkspartij (Daensisten): Geïnspireerd op Rerum Novarum, strijdend voor de onderdrukte arbeider.
      * KPB ($Communistische Partij van België$): Radicaal links, loyaal aan de Sovjet-Unie.

• Sociaal-Economische Hulpmiddelen:
      * Coöperatieven: Winkels die basisproducten goedkoop verkochten aan leden.
      * Mutualiteiten: Ziekenfondsen voor financiële steun bij ziekte.
      * Vakbonden: Verdediging van werknemersbelangen (erkend vanaf $1898$).

• Evolutie Stemrecht in België:
      * $1830$: Cijnskiesstelsel (mannen, $25\,\text{jaar}$, belastingen).
      * $1893$: Algemeen Meervoudig Stemrecht (mannen, $25\,\text{jaar}$, extra stemmen obv bezit).
      * $1919$: Algemeen Enkelvoudig Stemrecht (mannen vanaf $21\,\text{jaar}$).
      * $1948$: Stemrecht voor vrouwen bij nationale verkiezingen.

• Liberalisme en Nationalisme:
      * Liberalisme: Individuele vrijheid staat centraal; overheid moet zich zo min mogelijk bemoeien (o.a. gedachtegoed John Locke).
      * Nationalisme: Eenheid van het volk op basis van taal, cultuur en geschiedenis. Drie vormen: versterkend (eenheid creëren), separatisme (afscheiding, bijv. België) en unificatie (bundeling, bijv. Duitsland).

Cultuur en Denkstromingen ($19\text{de}$ Eeuw)

• Realisme: Kunststroming die de werkelijkheid objectief en sociaal-kritisch weergeeft (o.a. Courbet, Millet, Van Gogh).

• Romanticisme ($1800$ - $…$): Focus op gevoel, fantasie en de "onbezoedelde natuur" als verzet tegen het rationalisme.

• Abolitionisme: Beweging voor de afschaffing van slavernij ($GB: 1833$, $VS: 1863$).

• Eugenetica ($1833$): Onderzoek naar rasverbetering door het uitschakelen van "ongewenste" erfelijke kenmerken.

• Sociaal Darwinisme ($1840$ - $…$): Toepassing van "survival of the fittest" op de maatschappij, gebruikt ter rechtvaardiging van racisme en kolonialisme.

• Fin de Siècle ($1818$ - $1890$): Gevoel van verval aan het einde van een bloeiperiode.

• Positivisme ($1800$): Opvatting dat alleen waarneming leidt tot kennis.

Imperialisme en Kolonisatie

• Modern Imperialisme ($1870$ - $1914$):
      * Motieven: Economisch (grondstoffen/afzetmarkt), nationalistisch (aanzien), demografisch (overbevolking) en ideologisch (beschavingsmissie).
      * Conferentie van Berlijn ($1884$ - $1885$): Europese landen verdeelden Afrika zonder inspraak van de lokale bevolking.

• België en de Kolonisatie:
      * Kongo-Vrijstaat ($1885$ - $1908$): Privé-eigendom van Leopold II via de $AIA$. Gekenmerkt door extreme uitbuiting (rubber en ivoor) en ontvolking.
      * Belgisch-Kongo ($1908$ - $1960$): Overgeheveld naar de Belgische staat na internationale kritiek. Systematische uitbuiting bleef, maar onderwijs leidde uiteindelijk tot een politiek bewustzijn bij de inheemse bevolking.

Rusland en de Russische Revolutie

• Situatie tot $1917$: Rusland was een autocratie onder de Tsaar. Economisch was het land feodaal ($90\%$ boeren of 'Moezjieks') en afhankelijk van het Westen voor industrie.
      * $1905$: Eerste revolutie na nederlaag tegen Japan; Bloedige Zondag leidde tot de vorming van de Doema.

• Februarirevolutie ($1917$): Incompetentie tijdens $WO I$ en de invloed van Rasputin leidden tot de val van de Tsaar. Er ontstond een dubbelmacht tussen de Voorlopige Regering en de Sovjet van Petrograd.

• Oktoberrevolutie ($1917$): De Bolsjewieken (onder Lenin) grepen de macht met de belofte van 'Brood, Land en Vrede'.

• Vrede van Brest-Litovsk ($3\,\text{maart } 1918$): Rusland verloor de helft van zijn Europees grondgebied aan Duitsland om de oorlog te beëindigen.

• Beleid van Lenin & Stalin:
      * Lenin: Voerde het oorlogscommunisme in, later de $NEP$ ($1921$) om de economie te redden. Oprichting $USSR$ in $1922$.
      * Stalin ($1924$ - $1953$): Totalitair regime met vijfjarenplannen en collectivisering van de landbouw (vervolging van 'Koelakken'). Gebruik van terreur via de Goelag en Agitprop-propaganda.

De Wereldoorlogen

• Eerste Wereldoorlog ($1914$ - $1918$):
      * Aanleiding: Moord op Frans Ferdinand (juni $1914$).
      * Kampen: Centralen ($Duitsland, Oostenrijk-Hongarije$) vs. Geallieerden ($GB, Frankrijk, Rusland, later VS$).
      * Kenmerken: Totale oorlog, loopgravenoorlog en gebruik van gifgas.
      * Verdrag van Versailles ($1919$): Duitsland werd zwaar gestraft (herstelbetalingen, ontwapening, verlies kolonies). Wilson's $14$-puntenprogramma benadrukte het zelfbeschikkingsrecht.

• Interbellum: Economische bloei in de $VS$ eindigde in de Wall Street Crash ($1929$), die een wereldwijde depressie veroorzaakte. Dit leidde tot de opkomst van het fascisme (Mussolini) en nazisme (Hitler).

• Tweede Wereldoorlog ($1939$ - $1945$):
      * Course: Startte met inval in Polen ($1\,\text{september } 1939$). Belangrijke keerpunten waren Midway ($1942$), El-Alamein ($1942$) en Stalingrad (begin $1943$).
      * Einde: Hiroshima en Nagasaki (atoombommen, augustus $1945$). Capitulatie van Japan op $2\,\text{september } 1945$.
      * Holocaust: Systematische uitroeiing ('Endlösung') van de Joodse bevolking, gepland op de Wannseeconferentie ($1942$).

Naoorlogse Wereld en de Koude Oorlog

• Verenigde Naties ($24\,\text{oktober } 1945$): Opvolger van de Volkenbond. Organisatie: Algemene Vergadering, Veiligheidsraad (met $5$ permanente leden met vetorecht), $ECOSOC$, Internationaal Gerechtshof en gespecialiseerde organisaties zoals $UNICEF$ en $WHO$. Er zijn $17$ Duurzame Ontwikkelingsdoelen opgesteld.

• Koude Oorlog ($1945$ - $1991$): Bipolaire strijd tussen Kapitalisme ($VS$) en Communisme ($SU$).
      * Fasen: Trumandoctrine en Marshallplan ($1948$), Cubacrisis ($1962$), Berlijnse Muur ($1961$ - $1989$), en het $MAD$-principe (nucleaire afschrikking).
      * Einde: Hervormingen van Gorbatsjov (Glasnost en Perestrojka) leidden tot de implosie van de Sovjet-Unie in $1991$.

• Europese Unie: Ontstond uit de nood aan vrede. Evolutie: $EGKS$ ($1951$), Verdrag van Rome ($1957$, oprichting $EEG$), Verdrag van Maastricht ($1992$).

Het Naoorlogse België

• Sociaal-Economisch:
      * Sociaal Pact ($1944$): Oprichting van de $RSZ$ (sociale zekerheid), overlegeconomie en koppeling van lonen aan de index.
      * Staatsstructuur: Evolutie van unitaire staat naar federale staat door breuklijnen (Koningskwestie, Schoolstrijd, Leuven Vlaams). Zes staatshervormingen tussen $1970$ en $2011$ verdeelden de macht tussen de Federale staat, Gemeenschappen (persoonsgebonden) en Gewesten (plaatsgebonden).

• Politiek Landschap:
      * Vlaamse partijen: PVDA (Communisme), Groen (Ecologisme), Vooruit (Socialisme), CD&V (Christendemocratie), Open Vld (Liberalisme), N-VA (Nationalisme/Liberalisme), Vlaams Belang (Nationalisme).

Hedendaagse Wereldvraagstukken

• Dekolonisatie: Proces na $WO II$ waarbij kolonies onafhankelijk werden (India $1947$, Kongo $1960$). Figuren zoals Gandhi, Mao, Mandela en Lumumba speelden centrale rollen.

• Israël-Palestina: Conflict over grondgebied sinds het Zionisme en de Balfour-verklaring ($1917$). Belangrijke oorlogen in $1948, 1967$ ($6$-daagse) en $1973$. Uitdagingen blijven Joodse nederzettingen, waterproblematiek en de status van Jeruzalem.

• Denkstromingen Nu:
      * Andersglobalisme: Focus op mens en milieu in de wereldeconomie.
      * Negationisme: Ontkennen van historische feiten zoals de Holocaust.
      * Secularisatie: Afname van kerkelijke invloed op de staat en het publieke leven, wat leidde tot ontzuiling.