Σχεδιαγράμματα Ιστορίας Νεότερου και Σύγχρονου Κόσμου (Α' ΕΠΑΛ)

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΕΟΤΕΡΟΥ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ (Α' ΤΑΞΗ ΕΠΑΛ)

ΤΟ ΚΙΝΗΜΑ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ (18ος αιώνας)

• Ιστορικό πλαίσιο και εξέλιξη

  • Μεσαίωνας (5ος - 15ος αιώνας): Κυριαρχία της θρησκευτικής αυθεντίας. Η επικρατούσα άποψη ήταν ότι ο Πάπας έχει πάντα δίκιο και κατέχει την απόλυτη αλήθεια.

  • 17ος αιώνας: Χαρακτηρίζεται ως αιώνας της επιστημονικής προόδου. Αποδεικνύεται ότι η ανθρώπινη πρόοδος εξαρτάται από την εφαρμογή της λογικής. Παράδειγμα: Ο νόμος της παγκόσμιας έλξης του Νεύτωνα ($1687$). Η ευρωπαϊκή σκέψη απελευθερώνεται από μεσαιωνικές προκαταλήψεις.

  • 18ος αιώνας: Ο αιώνας του Διαφωτισμού και του Ορθολογισμού (θρίαμβος της λογικής).

• Ορισμός και Αρχές του Διαφωτισμού

  • Φιλοσοφικό κίνημα που τοποθετεί την ανθρώπινη λογική στην κορυφή.

  • Αντίθεση σε: Θρησκευτικό φανατισμό και εκκλησιαστική αυθεντία.

  • Πεποιθήσεις: Ισότητα, ανεξιθρησκία, κατάργηση προνομίων.

• Κυριότεροι Εκπρόσωποι και Ιδέες

  • Βολταίρος: Υπέρμαχος της ανεξιθρησκίας και της ανεκτικότητας. Απεχθανόταν τη μισαλλοδοξία (τον ορισμό του να μισούμε κάποιον λόγω διαφορετικής γνώμης). Αναγκάστηκε να αυτοεξοριστεί για τρία χρόνια.

  • Ντιντερό: Γάλλος διαφωτιστής, φυλακίστηκε με την κατηγορία της αθεΐας.

  • Μοντεσκιέ: Εισηγήθηκε τον χωρισμό των εξουσιών σε τρεις κλάδους: νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική.

  • Ρουσσώ: Συνέγραψε το «Κοινωνικό Συμβούλιο», ορίζοντας τη σχέση μεταξύ αρχόντων και αρχομένων.

  • Εγκυκλοπαιδιστές: Συλλογική προσπάθεια καταγραφής της γνώσης.

  • Άνταμ Σμιθ: Εισηγητής του οικονομικού φιλελευθερισμού.

• Κοινωνικές και Οικονομικές Απόψεις

  • Ισότητα: Ανεξάρτητα από γλώσσα, θρησκεία ή φυλή.

  • Δικαιώματα: Ίσες ευκαιρίες στη μόρφωση, ανθρώπινη μεταχείριση φυλακισμένων, κατάργηση της δουλείας.

  • Οικονομικός Φιλελευθερισμός: Οι διαφωτιστές πίστευαν ότι η ευτυχία έρχεται μέσα από την ακολουθία φυσικών νόμων στην οικονομία.

  • Laissez faire, laissez passer: Η φράση που συνοψίζει την ελευθερία στην παραγωγή και διακίνηση προϊόντων, απορρίπτοντας την κρατική παρέμβαση.

• Πολιτική Επίδραση

  • Η αστική τάξη διεκδικεί συμμετοχή στην εξουσία και κατάργηση των προνομίων των ευγενών.

  • Έντονη αντίθεση με την απόλυτη μοναρχία στη Γαλλία.

  • Γέννηση της «Ευρωπαϊκής Ιδέας».

  • Άμεση συνέπεια: Η Γαλλική Επανάσταση του $1789$.

Η ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ (1789)

• Γενικά Χαρακτηριστικά

  • Σύνθημα: Ελευθερία - Ισότητα - Αδελφοσύνη.

  • Εισήγαγε μια νέα φιλελεύθερη και δημοκρατική πολιτική ιδεολογία.

  • Ανέτρεψε παραδοσιακές κοινωνικές και πολιτικές αντιλήψεις.

• Η Σημασία της Επανάστασης

  • Μετατροπή του υπηκόου σε πολίτη: Κατοχύρωση πολιτικών δικαιωμάτων (π.χ. δικαίωμα ψήφου) μέσω Συντάγματος.

  • Διάκριση Εξουσιών: Χωρισμός σε νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική για την αποφυγή αυθαιρεσίας.

  • Πηγή Εξουσίας: Ο κυρίαρχος λαός (αντικατάσταση της «ελέω Θεού» μοναρχίας).

  • Εθνικό Κράτος: Το κράτος ταυτίζεται με την πατρίδα και το έθνος, όχι με την ιδιοκτησία ενός μονάρχη.

  • Εθνικός Στρατός: Αποτελείται από πολίτες, όχι από μισθοφόρους.

  • Ατομικά Δικαιώματα: Ελευθεροτυπία, ανεξιθρησκία, προσωπική ελευθερία, δωρεάν δημόσια εκπαίδευση.

  • Κοινωνική Επανάσταση: Άλλαξε τη δομή της κοινωνίας, σε αντίθεση με την Αγγλική και Αμερικανική επανάσταση που ήταν κυρίως πολιτικές.

• Σύνδεση με την Ελλάδα

  • Οι Έλληνες, ως υπήκοοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εμπνεύστηκαν από την εξέγερση του γαλλικού λαού.

  • Ενίσχυση της επιθυμίας για ελευθερία που οδήγησε στον αγώνα του $1821$.

Ο ΑΓΩΝΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ

• Διεθνές Περιβάλλον

  • Ιερή Συμμαχία (Αυστρία, Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία, Πρωσία): Εχθρική προς κάθε επαναστατική κίνηση μετά την ήττα του Ναπολέοντα στο Βατερλό ($1815$).

  • Οι Έλληνες είχαν να αντιμετωπίσουν ισχυρές οθωμανικές δυνάμεις στο πεδίο και διπλωματική απομόνωση στην Ευρώπη.

• Ιστορικό Διάγραμμα της Επανάστασης

  • Φιλική Εταιρεία: Οργάνωση των Ελλήνων.

  • Κίνημα στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες (Μολδοβλαχία): Απέτυχε στρατιωτικά, αλλά ανάγκασε τους Τούρκους να διασπάσουν τις δυνάμεις τους στον Βορρά.

  • Πελοπόννησος: Στρατηγικός στόχος η Τριπολιτσά. Υπό την ηγεσία του Θ. Κολοκοτρώνη, η πόλη έπεσε τον Σεπτέμβριο του $1821$. Δημιουργήθηκε κυρίαρχη ελληνική επικράτεια, αναγνωρισμένη αργότερα από τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Μονρόε.

  • Δεύτερο Έτος (1822): Καταστροφή της Χίου. Πανωλεθρία του Δράμαλη στα Δερβενάκια.

  • Επέμβαση Αιγύπτου (1824-1825): Ο Σουλτάνος ζητά βοήθεια από τον Μωχάμετ Άλυ. Απόβαση στην Κρήτη, καταστροφή Κάσου και Ψαρών. Επιτυχία του Μιαούλη στον Γέροντα. Απόβαση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο ($1825$).

  • Μεσολόγγι: Ηρωική άμυνα και πτώση μετά την Έξοδο ($1826$).

  • Ναυμαχία του Ναβαρίνου (1827): Επέμβαση Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας. Καταστροφή του αιγυπτιακού στόλου. Σήμανε το τέλος του Αγώνα και τη μετάβαση στις διαπραγματεύσεις.

Η ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ

• Ανάληψη Εξουσίας

  • Ορίστηκε κυβερνήτης από τη Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας. Έφτασε στο Ναύπλιο αρχές του $1828$ μέσα σε κλίμα ενθουσιασμού και απόγνωσης του λαού.

  • Κατάσταση χώρας: Ο λαός πεινούσε, ο Κιουταχής κατείχε τη Στερεά και ο Ιμπραήμ την Πελοπόννησο.

  • Περιγραφή Γ. Τερτσέτη: Αναφέρει εικόνες ορφανών, πεινασμένων και εξαθλιωμένων ανθρώπων που ζητούσαν «ανάσταση νεκρών».

• Έργο και Μεταρρυθμίσεις

  • Διοίκηση: Ανέλαβε έκτακτες εξουσίες (εκτελεστική και νομοθετική). Ίδρυσε το «Πανελλήνιον» (27μελές γνωμοδοτικό όργανο).

  • Οικονομία: Ίδρυση Τράπεζας. Κοπή νομίσματος (Φοίνικας), που αντικατέστησε το τουρκικό γρόσι. Τα εθνικά κτήματα ήταν υποθηκευμένα, γεγονός που εμπόδιζε τα δάνεια.

  • Εκπαίδευση: Ίδρυση πολλών σχολείων. Ονομαστό το Ορφανοτροφείο της Αίγινας για τα ορφανά του Αγώνα.

  • Δικαιοσύνη: Ίδρυση Ειρηνοδικείων (κωμοπόλεις) και Πρωτοδικείων (έδρες νομών).

  • Στρατός: Συγκρότηση τακτικού στρατού και ίδρυση της Σχολής Ευελπίδων.

  • Εξωτερική Πολιτική: Χάρη στη διπλωματική του δεινότητα, πέτυχε ευνοϊκά σύνορα και τον μέγιστο βαθμό ανεξαρτησίας.

ΟΙ ΒΑΛΚΑΝΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ

• Βαλκανική Αντιπαλότητα

  • Με τους Τούρκους: Ο «αιώνιος αντίπαλος» λόγω παράδοσης και εθνικών διεκδικήσεων (τα σύνορα έφταναν μόνο έως τη Θεσσαλία).

  • Με τους Βουλγάρους: Μετά το $1870$, οι Βούλγαροι αμφισβήτησαν την ελληνική υπεροχή και διεκδικούσαν εδάφη στη Μακεδονία (Μακεδονικός Αγώνας $1904-1908$). Χρησιμοποιούσαν συστηματική προπαγάνδα και πολιτιστική προβολή.

  • Με τους Σέρβους: Διεκδικούσαν εδάφη στη Μακεδονία, αλλά υπήρχε παραδοσιακή φιλία και λιγότερο συστηματική διεκδίκηση.

  • Με τους Ρουμάνους: Διεκδικούσαν πολιτιστικά τους Βλάχους (Κουτσόβλαχους), αλλά η αντιπαλότητα δεν έφτασε σε σύρραξη.

• Βαλκανικοί Πόλεμοι (1912-1913)

  • Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος: Συμμαχία Ελλάδας, Βουλγαρίας, Σερβίας, Μαυροβουνίου κατά Τουρκίας. Αιτία: Επιθυμία για εθνικά κράτη και η εθνικιστική πολιτική των Νεοτούρκων. Έληξε με τη Συνθήκη του Λονδίνου (Μάιος 1913) (η Τουρκία χάνει σχεδόν όλες τις ευρωπαϊκές κτήσεις).

  • Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος: Σύγκρουση Ελλάδας και Σερβίας κατά Βουλγαρίας λόγω υπερβολικών εδαφικών αξιώσεων της τελευταίας (ζητούσε τη Θεσσαλονίκη). Οι Βούλγαροι ηττήθηκαν.

  • Αποτελέσματα: Συνθήκη Βουκουρεστίου (1913). Η Ελλάδα διπλασιάστηκε εδαφικά. Δημιουργία της Αλβανίας.

Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ (1914-1918)

• Αίτια και Αφορμή

  • Αίτια: Ανταγωνισμοί για πρώτες ύλες, αποικίες και στρατιωτική ισχύ.

  • Αφορμή: Δολοφονία του διαδόχου της Αυστροουγγαρίας στο Σαράγεβο ($28$ Ιουνίου $1914$).

  • Στρατόπεδα: Κεντρικές Δυνάμεις (Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Ιταλία αρχικά) vs Αντάντ (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία).

• Εθνικός Διχασμός στην Ελλάδα

  • Βασιλιάς Κωνσταντίνος: Υποστήριζε την ουδετερότητα (ευνοϊκή για τις Κεντρικές Δυνάμεις).

  • Ελευθέριος Βενιζέλος: Ήθελε την είσοδο στο πλευρό της Αντάντ. Επιχειρήματα: Προστασία Ελλήνων Μικράς Ασίας, ελληνικές διεκδικήσεις, θαλάσσια υπεροχή της Αντάντ.

  • Εξέλιξη: Δημιουργία δύο κυβερνήσεων (Αθήνα και Θεσσαλονίκη - Κίνημα Εθνικής Άμυνας $1916$). Τελικά, ο Κωνσταντίνος απομακρύνεται και η Ελλάδα εισέρχεται στον πόλεμο το $1917$.

ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΗ ΛΩΖΑΝΝΗΣ

• Μικρασιατικός Πόλεμος (1919-1922)

  • Προέκταση του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Ελληνοτουρκική σύγκρουση που κατέληξε σε καταστροφή για τον ελληνικό στρατό.

  • Συνθήκη της Λωζάννης (Αύγουστος 1923):

    • Η Ελλάδα εξασφάλισε τη Δυτική Θράκη και τα νησιά του Αιγαίου (πλην Ίμβρου και Τενέδου).

    • Υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών: $1.000.000$ Έλληνες και $400.000$ μουσουλμάνοι μετακινήθηκαν. Εξαιρέθηκαν οι μουσουλμάνοι της Θράκης και οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, Ίμβρου, Τενέδου.

• Απολογισμός

  • Τέλος της «Μεγάλης Ιδέας».

  • Ξεριζωμός πληθυσμών και ενίσχυση του ελλαδικού κορμού.

  • Εδραίωση κεμαλισμού στην Τουρκία (εκσυγχρονισμός, λατινικό αλφάβητο).

  • Καθιέρωση Αβασίλευτης Δημοκρατίας στην Ελλάδα ($1924$).

ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΣ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ

• Οικονομικό Κραχ 1929

  • $29$ Οκτωβρίου $1929$: Κατάρρευση Χρηματιστηρίου Νέας Υόρκης (Μαύρη Τρίτη). Ο Ντάου Τζόουνς έχασε το $11\%$ σε μία μέρα και $90\%$ έως το $1932$.

  • Συνέπειες: Κατακόρυφη αύξηση ανεργίας, πτώση τιμών, ανάγκη για κρατικό παρεμβατισμό και μέτρα κοινωνικής πρόνοιας.

• Άνοδος Φασιστικών Καθεστώτων

  • Η οικονομική ανασφάλεια ευνόησε θεωρίες «πυγμής».

  • Χαρακτηριστικά: Μίσος για τη δημοκρατία, ατομική ελευθερία και ορθό λόγο. Θεοποίηση ηγετών, καθαρότητα φυλής, κινητοποίηση μαζών.

  • Γερμανία: Η επικράτηση του ναζισμού οφείλεται στους προσβλητικούς όρους της ήττας του Α΄ ΠΠ και στη φτώχεια.

ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ (1939-1945)

• Απολογισμός Καταστροφών

  • Απώλειες έως και $20\%$ του πληθυσμού σε κάποιες χώρες.

  • Σχεδιασμένη γενοκτονία (Εβραίοι, Τσιγγάνοι) σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.

  • Χρήση πυρηνικής ενέργειας.

  • Οικονομική και πολιτιστική ισοπέδωση.

• Η Ελλάδα στον Πόλεμο

  • Ελληνοϊταλικός Πόλεμος (28 Οκτωβρίου 1940): Το «ΟΧΙ» του Μεταξά. Οι Ιταλοί απωθήθηκαν στην Αλβανία.

  • Γερμανική Εισβολή (Απρίλιος 1941): Πτώση Αθήνας ($27$ Απριλίου). Μάχη της Κρήτης (μεγάλες απώλειες για τους Γερμανούς).

  • Κατοχή και Αντίσταση: Τριπλή κατοχή (Γερμανοί, Ιταλοί, Βούλγαροι). Πείνα και δεκάδες χιλιάδες θάνατοι. Οργανώσεις: ΕΑΜ, ΕΔΕΣ, ΕΚΚΑ. Κορυφαία στιγμή ο Γοργοπόταμος (1942).

  • Απελευθέρωση: $12$ Οκτωβρίου $1944$ οι Γερμανοί φεύγουν. Συνολικές απώλειες Ελλάδας: $520.000$ ψυχές ($7\%$ του πληθυσμού).

• Εμφύλιος Πόλεμος (1946-1949)

  • Ξεκίνησε από τα Δεκεμβριανά (1944) και τη μη εφαρμογή της Συμφωνίας της Βάρκιζας (1945).

  • Εμπλοκή Βρετανών και Αμερικανών (δόγμα ανάσχεσης κομμουνισμού). Η Γιουγκοσλαβία έκλεισε τα σύνορα το $1949$.

  • Αποτελέσματα: $50.000$ νεκροί, $80.000$ πολιτικοί πρόσφυγες, ερείπια και εθνικός διχασμός.

ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ

• Διεθνές Σκηνικό

  • Ψυχρός Πόλεμος (1947-1989): Αντιπαράθεση ΗΠΑ και ΕΣΣΔ (Καπιταλισμός vs Κομμουνισμός).

• Μεταπολεμική Ελλάδα

  • 1952-1963: Κυριαρχία συντηρητικής παράταξης (Παπάγος, Καραμανλής). Ένταξη στο ΝΑΤΟ ($1952$).

  • Οικονομία: Ανοικοδόμηση μέσω εξωτερικής βοήθειας και «αδήλων πόρων» (ναυτιλία, τουρισμός). Εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση ($1 \text{ εκ.}$ Έλληνες στο εξωτερικό).

  • Στρατιωτική Δικτατορία (1967-1974): Κατάλυση Συντάγματος, βία, εξέγερση Πολυτεχνείου ($1973$), Κυπριακή τραγωδία (Αττίλας $1974$).

  • Μεταπολίτευση (1974-1989): Εδραίωση δημοκρατίας, ένταξη στην ΕΟΚ ($1981$), αναγνώριση Εθνικής Αντίστασης.

• Παγκόσμια Προβλήματα

  • Υπερπληθυσμός: Από $1,6$ δισ. σε $6$ δισ. κατοίκους.

  • Προσφυγιά: $18 \text{ εκ.}$ πρόσφυγες το $1998$.

  • Άλλα: Ρατσισμός, ναρκωτικά (η πιο κερδοφόρα επιχείρηση), ρύπανση περιβάλλοντος.

  • Ελπίδες: Ο οργανισμός Ο.Η.Ε. (ίδρυση $1945$) για την παγκόσμια ειρήνη και την καταπολέμηση του αναλφαβητισμού.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ & ΣΥΖΗΤΗΣΗ

• (Στο κείμενο δεν περιλαμβάνεται συγκεκριμένο τμήμα διαλόγου ή ερωτήσεων ακροατηρίου, ωστόσο η δομή των σημειώσεων καλύπτει ολόκληρο το εύρος της εξεταστέας ύλης όπως ορίστηκε στην εισαγωγή).