Praktička Filozofija - Milenko A. Perović

KONCEPTUALIZACIJA POLITIČKOG VOKABULARA I HELENSKO ISKUSTVO

• Helensko civilizacijsko iskustvo politike i političkog predstavlja temelj cjelokupnog potonjeg političkog vokabulara Zapada, kao i filozofske i naučne refleksije.
• Ključni helenski pojmovi:     - ta politika (pragmata): označava građanske ili političke poslove.     - he politike (techne, episteme, dynamis): imenuje političko znanje ili nauku o politici.
• Etimološki izvor:     - Glagol polizo: znači „osnovati grad“ ili „graditi gradske zidine“.     - Imenica polis: grad, postojbina, utvrđen grad, zavičaj, gradska opština, građanstvo, građani, država (politički uređena građanska zajednica ili grado-država).
• Izvedeni pojmovi:     - astikos: pridev „gradski“, izveden iz pojma astu (grad kao geografsko određenje).     - polites: građanin, onaj koji ima građansko pravo.     - politikos: građanski.     - ho politikos: državnik.     - he politike: državnička vještina.     - ta politikos: političke prilike ili državni poslovi.     - to politikon: ono što pripada svim građanima (građanskost).     - politeia: građanski poredak, pravo, javno djelovanje, uprava, ustav, uređen državni život.     - politeuma: življenje na način građanina, učestvovanje u javnim poslovima.     - politeuesthai: djelati politički.
• Rimska transformacija (Ciceronov krug):     - Latinska imenica politia nivelira razliku između ta politika i he politike.     - res publica: država, državna vlast, državni posao.     - publicus: narodni, državni.     - civitas: država, grad, građanstvo, građansko pravo.     - civis: građanin, podanik.     - civilis: građanski, državni, uljudan.
• Savremeni jezici baštine ovaj dvojni vokabular zahvaljujući sholastičkim (Vilhelm od Merbekea, 1260. godine) i humanističkim prevodima Aristotela (Leonardo Bruni, 1416. i 1438. godine).

PRED-POLITIČKO ISKUSTVO STARIH CIVILIZACIJA NA ISTOKU

• Politika je helensko otkriće; druge civilizacije Starog vijeka (Istok) nisu uspostavile uslove za nastanak praksisa politike.
• Karakteristike helenskog političkog praksisa kojih nema na Istoku:     - Građanski status slobodnih i jednakih ljudi.     - Naizmjeničnost vladanja i pokoravanja svih.     - Slobodna vijećanja o opštim stvarima.     - Racionalnost i argumentativnost kao osnova odlučivanja.     - Briga o opštem dobru.
• Obrasci na Istoku (Pred-političko iskustvo):     - Koncepti neslobode proistekli iz mitološko-predstavnog obrasca.     - Shvatanje zajednice kao prirodne ili od boga/bogova uređene (legitimacijski osnov).     - Utemeljenje nejednakih statusa (klase, staleži, kaste, rase, etničke grupe).
• Mitološki legitimacijski sistemi:     - Kinezi: Mit o božanskom porijeklu vlasti u osobi vrhovnog upravljača (car kao sin neba i otac naroda; država kao velika porodica).     - Egipćani: Bogovi su izvor vlasti; Maat, boginja istine i poretka (ćerka boga Ra), otjelovljuje prirodni božanski poredak.     - Indusi: Rita (ili Rta) u Rigvedi je univerzalni kosmički zakon koji održava vasionu i običaje. Kaste su shvaćene kao dijelovi tijela boga Brame (prvi nagovještaj organicističke koncepcije).     - Hebreji: Jahve kao nomotet (vrhovni zakonodavac) u ugovorno-zavjetnom odnosu sa narodom.     - Helenska mitologija (analog-paralela): Boginja Dike (ćerka Zevsa i Temide) drži ključeve vrata dana i noći i slijedi prestupnike s mačem.
• Hegelov sud: „Duh se rađa na Istoku“; predstava o uređenosti društva proistekla iz mita bila je civilizacijski podsticaj za Helene, ali je Heleni uzdižu na nivo logosa.

POVIJEST RAĐANJA POLITIKE I POLISA U HELENA

• Kritska (Minojska) civilizacija (III-II milenijum): Centralizovana država (Knosos), teokratski tip vlasti (kralj Minos, mit o lavirintu). A. Evans vrši iskopavanja od 1900. godine.
• Mikenska civilizacija (XV-XIII vijek pr.n.e.): Nazvana po Mikeni (sjever Argolide). G. Šliman vrši iskopavanja od 1876. godine.     - Pismo: Linearno pismo B (dešifrovao M. Ventris 1952. godine).     - Struktura: Razvijen državni aparat, rad robova, basileji (upravitelji).     - Damos: narodna skupština slobodnog stanovništva ili teritorijalna opština.     - Centralni događaj: Trojanski rat (sredina 13. vijeka).
• Homerovska epoha (XI-IX vijek pr.n.e.):     - Pad materijalne i duhovne kulture, ali ovladavanje gvožđem.     - Ekonomija: Poljoprivreda, rodovsko uređenje, ekonomska autarkija (oikos).     - Socijalna skala: Aristoi/Agathoi (najbolji, blagorodni) na vrhu, Kakoi (niski, obični građani) na dnu.     - Oblici: Savezi rodova (file) i bratstva (fratrije).     - Zemlja: Smatrana vlasništvom zajednice; kleros (žrijebom dobijen dio zemlje).
• Arhaički period (VIII-VI vijek pr.n.e.):     - Velika kolonizacija, moreplovstvo, kovanje novca.     - Nastanak agore (pijačni trg i mjesto skupštine), građevine: buleuterij (vijećnica), pritanej (sjedište vlade), dikasterij (sudnica).     - Pravna svijest: Prvi nomoteti - Drakon, Zaleuk, Haronda (zapisivači običajnog prava).     - Političke krize: Sukob oligarhije i zahtjeva za isonomijom (ravnopravnost pred zakonom) i demokratijom.     - Tiranije (tyrannis): Tirani kao zastupnici (prostates) naroda protiv aristokratije (npr. Pizistrat u Atini).
• Solonove reforme (594. godina):     - Seisachtheia: otpis dugova, ukidanje dužničkog ropstva.     - Imovinski cenzusi: pentakosiomedimni (petstomjerci), vitezovi, jarmaši (zeugiti) i nadničare (teti).     - Institucije: Heliaia (sud), Areopag (vijeće staraca), Vijeće četiri stotine.
• Klistenove reforme (509-507. godina pr.n.e.):     - Deset teritorijalnih fila umjesto rodovskih.     - Eklesija (narodna skupština) postaje vrhovni autoritet.     - Vijeće pet stotina (Boule); uvođenje instituta ostrakizma.
• Klasični period (5. vijek - 336. pr.n.e.):     - Puni razvitak narodnog suvereniteta u Atini.     - Obaveze građana: liturgija (radovi o svom trošku), horegija (opremanje brodova), trijerarhija.     - Hegelova tri ograničenja helenske demokratije:         1. Nedostatak subjektivne volje (prevlast običaja).         2. Institut ropstva.         3. Provodivost samo u malim državama.

POVIJEST POLITIČKE REFLEKSIJE: OD MITA DO SOKRATA

• Hesiod: Razlikuje pravo po prirodi (physei) i po ljudskoj postavci (nomo). Red dike (običajna dužnost) naspram poredka bia (nerazumska priroda).
• Sedam mudraca: Gnomska refleksija, fokus na mjeri i samospoznaji.
• Pitagorejci: Pravednost kao broj pomnožen sam sobom (ekvivalencija, ius talionis).
• Heraklit: Ljudski zakoni se hrane jednim božanskim logosom.
• Herodot: Opis persijskog savjetovanja (3 oblika vlade):     1. Monarhija: efikasnost u tajnosti, ali opasnost od samovolje.     2. Demokratija: isonomia, ali gomila je kao „nabujala rijeka“.     3. Oligarhija: najbolji daju najbolje savjete, ali opasnost od unutrašnjih sukoba.
• Sofisti: Otkrivaju racionalno-rezonirajuću moć svijesti. Prirodno pravo kao subjektivna sadržina (može biti osnov i za demokratiju i za monarhiju).
• Sokrat: Osnivač „pojmovne filozofije“.     - Zahtjev za pojmom i vrlinom kao znanjem.     - Moralni subjekt kao stožer djelanja: pojedinac iz vlastitog karaktera treba da proizvede opštu volju.     - Prvi formuliše ideju ugovornog odnosa između polisa i građana (Platonov „Kriton“).     - Zastupa ideju sofokratije.

PLATONOVA POLITIČKA FILOZOFIJA

• Platon je utemeljitelj filozofije politike kao integralne cjeline mišljenja.
• Politika kao techne: samosvjesno svrhovito djelanje usmjereno na održanje polisa.
• Metoda: Spekulativna dijalektika koja ide od vidljivog (horaton) do umnog (noeton). Stupnjevi: eikasia (slikovito predstavljanje), pistis (uvjerenje), dianoia (razumijevanje), noesis (umovanje).
• Pojam Phronesis (razboritost): Praktičko znanje, moć umnog odlučivanja o dobrom i lošem; baza za politike techne.
• Ideja Politeje:     - Politeia označava građanski poredak, a ne državu u modernom smislu.     - Opreka: stasioteia (stranačko uređenje, vlada bogatih ili siromašnih koja razara jedinstvo).     - Polis je samodostatna (autarkična) zajednica.
• Princip pravednosti (dikaiosyne):     - Metodički obrt: traženje pravednosti „u velikom“ (polis) da bi se razumjela „u malom“ (pojedinac).     - Definicija: „Svaki pojedinac treba da obavlja samo jedan posao, onaj koji mu prirodi najviše odgovara“; pravednost je „imati svoje i činiti ono što treba“.
• Paideia (vaspitanje):     - Podržavljenje vaspitnog procesa.     - Stupnjevi: gimnastičko-muzičko, enciklopedijsko znanje (Quadrivium: aritmetika, geometrija, astronomija, muzika), te dijalektika kao najviši stupanj.     - Sofokratija: vladavina filozofa-kraljeva koji imaju umni uvid u ideju dobra.

ARISTOTELOV POJAM POLITIKE I POLISA

• Politika kao praktička filozofija i episteme; dio anthropina philosophia (filozofija o ljudskim stvarima).
• Troslojna struktura praksisa: Etika (pojedinačno, eethos), Ekonomija (posebno, domaćinstvo), Politika (opšte, polis).
• Definicija čovjeka:     1. Politikon zoon: Čovjek je po naravi društveno biće; narav je svrha (telos).     2. Zoon logon echon: Jedino čovjek ima moć govora/logosa za saopštavanje korisnog/štetnog i pravednog/nepravednog.
• Struktura Polisa:     - Polis je „zajednica jednakih“ i politike koinonia (zajednica dobrog življenja).     - Prvotniji je po pojmu od domaćinstva, iako je domaćinstvo starije po nastanku.
• Odnosi vladanja i pokoravanja:     - Počivaju na uzvraćenoj jednakosti.     - Dvije vrste pravednosti: iustitia distributiva (razdiobna) i iustitia commutativa (izjednačavajuća).
• Šest oblika politeje:     - Valjane (opšta korist): Monarhija (vlada jedan), Aristokratija (vlada manjina), Politeia (vlada većina - u Nikomahovoj etici nazvana Timokratija).     - Loše (vlastita korist): Tiranija, Oligarhija, Demokratija.
• Najbolji oblik: Miješana politeja bazirana na srednje imućnom građanstvu, uz vladavinu zakona („um bez žudnje“).

HELENIZAM, POLIBIJE I RIMSKO ISKUSTVO

• Helenistička epoha (od 336. pr.n.e.):     - Transformacija građanina u podanika.     - Gubitak autarkije polisa; politika postaje „tehnika vladanja“.     - Redukcija praktičke filozofije na etiku: Epikurejstvo (ataraksija, apolitičnost) i Stoicizam (logos prirode, kosmopolitizam).
• Polibije:     - Uvodi pojam Tyche (sudbina/slučaj) kao pokretač povijesti.     - Anakyklosis: ciklična smjena oblika vladavine.     - Zastupa miješanu politeju (uzor: spartanski Likurg i Rim).
• Rimski politički razvoj:     - Periodi: Kraljevstvo, Republika, Imperija.     - Socijalna struktura: Patriciji, Plebs, Klijenti, Robovi (servi, nexum).     - Institucije: Senat, Konzul (imperium maius), Pretor (imperium minus), Narodni tribuni, Cenzor (cura morum).     - Virtus: rimski običajnosni duh (disciplina, hrabrost, predanost zajednici).
• Ciceron:     - Država je res populi (dobro naroda).     - Jurifikacija pojma republike: opšti pravni poredak.
• Seneka: Pozno-stoički duh; povlačenje u „veliku državu“ (vasionu) dok su ovozemaljske države slučajne.

JUDEO-HRIŠĆANSTVO I SREDNJI VIJEK

• Stari zavjet: Ideja zavjeta (savez, dogovor) izmežu boga i čovjeka. Linearno povijesno kretanje zamjenjuje antičku cikličnost.
• Novi zavjet: Isus Hristos kao mesija. Dogme: Trinitet (trojstvo), Ovaploćenje (očovječenje boga), Spasenje.
• Odnos prema vlasti:     - Radikalno odbijanje svijeta (Rim kao „vavilonska bludnica“).     - Paulinska evolucija: „Svaka vlast je od boga“ (Omnis potestas a Deo).
• Aurelije Avgustin (O državi božjoj):     - Dvije države: Civitas Dei (božja, vječna) i Civitas Terrena (zemaljska).     - Politika kao ars circa corpus (nisko vrednovana, neznanje - ignorantia).
• Srednji vijek i Feudalizam:     - Hierarhija: Vrhovni senior (kralj), Vazali, Kmetovi.     - Podijeljen suverenitet; jedinstvo prava, politike i morala prožeto religijom.
• Toma Akvinski:     - Hristijanizirani aristotelizam.     - Politika kao civilis scientia (najznačajnija praktička nauka).     - Podjela: monastica (etika), oeconomica, politica.     - „Pravedna cijena“ (justum pretium) kao moralni korektiv razmjene.

RAĐANJE MODERNOG POJMA POLITIKE

• Nikolo Makijaveli:     - Odvajanje politike od morala i religije.     - Ključni pojmovi: Virtu (politička vrlina, odlučnost) i Fortuna (sklop okolnosti).     - Vivere civile: cilj je stvaranje građanske vladavine.
• Hugo Grocius: Utemeljitelj prava rata i mira; prirodno pravo nalazi u ljudskom razumu i principu socijabiliteta.
• Baruh de Spinoza: Sloboda kao svrha države; prirodno pravo se poklapa sa moći (Koliko moći, toliko i prava).
• Tomas Hobs (Levijatan):     - Bellum omnium contra omnes: Prirodno stanje je rat svih protiv svih.     - Država kao vještački čovjek (smrtni bog) nastao ugovorom radi sigurnosti.
• Džon Lok: Otac liberalizma; država „noćna straža“; zaštita života, slobode i vlasništva. Podjela vlasti na legislativu, egzekutivu i federaciju.
• Šarl Monteskje (O duhu zakona):     - Trodijelna podjela vlasti: zakonodavna, izvršna i sudska.     - Tipovi vladavine po principima: Republika (vrlina), Monarhija (čast), Despotija (strah).
• Žan-Žak Ruso:     - Opšta volja (volonte generale): Suverenitet naroda je nedjeljiv.     - Povratak prirodi kao usavršavanje društva.

HEGELOVA POLITIČKA DRŽAVA I MARKSOVA KRITIKA

• Hegel (Filozofija prava):     - Troslojna društvenost: Porodica, Građansko društvo, Država.     - Građansko društvo kao „sistem potreba“; razlika između bourgeois (privatne osobe) i citoyen (građanina).     - Država je „stvarnost običajnosne ideje“, cilj po sebi.
• Karl Marks:     - Kritikuje rascjep između građanskog društva i političke države.     - Otuđenje (alienacija): Radnik se otuđuje od proizvoda, procesa rada, svoje rodne biti i drugog čovjeka.     - Temelj društva je ekonomska struktura (proizvodne snage i odnosi).     - Politika u građanskom svijetu je sila jedne klase za podvrgavanje druge.

SAVREMENE POLITIČKE TEORIJE I IDEOLOGIJE

• Liberalizam: Individualna sloboda, privatno vlasništvo, vladavina prava.
• Anarhizam (Prudon, Bakunjin): Odbacivanje države; princip mutualizma (uzajamnosti).
• Džon Stjuart Mil: Sjedinjavanje liberalizma i demokratije; zaštita manjine od „tiranije većine“.
• Karl Šmit: Bit političkog je razlikovanje prijatelja i neprijatelja. Zastupa decizionizam.
• Vilhelm Henis: Kritikuje gubitak svrhe (telosa) u modernoj nauci o politici; povratak tradiciji praktičke filozofije.
• Džon Rols (Teorija pravde):     - Velo neznanja: hipotetička situacija u kojoj ljudi biraju principe pravde.     - Princip razlike: nejednakosti su opravdane samo ako služe koristi onih koji su u najgorem položaju.
• Komunitarizam (Sandel, MacIntyre): Naglasak na zajednici i „dobrom životu“ naspram apstraktnih liberalnih prava.
• Neoliberalizam (Hajek, Fridman):     - Tržište je samoregulirajući sistem (invisible hand).     - Deregulacija, privatizacija, redukcija države.

FILOZOFIJA EKONOMIJE: ARISTOTELOV OIKOS I MODERNA KRITIKA

• Aristotelova Oikonomia:     - Ktetika: prirodno umijeće sticanja radi života domaćinstva (lov, ratarstvo).     - Hrematistika: neprirodno sticanje bogatstva radi samog bogatstva i novca.     - Razlika upotrebne i prometne vrijednosti.
• Merkantilizam: Bogatstvo je u novcu (plemeniti metali) i spoljnoj trgovini.
• Fiziokrati (Kene): Izvor bogatstva je samo poljoprivreda (produit net).
• Klasična ekonomija (Adam Smit):     - Radna teorija vrijednosti: rad je izvor bogatstva.     - Laissez faire: pustite neka stvari teku same.
• Kejnzijanstvo: Nužnost državne intervencije u privredu radi održanja zaposlenosti i potrošnje.