Cicero Pro Milone Hulpboekje

[10] Quid comitatus nostri, quid gladii volunt?

comitatus, -us m = (gewapende) escorte

volo, velle =hier: betekenen utor, uti + abl. =gebruiken nullo pacto = in géén geval adripui, pf van adripio, -ere

= zich toe-eigenen

hausi, pf van haurio, -ire = in zich opnemen

ad quam = daarin facti = gegroeid instituo, -ere =

opvoeden, onderrichten imbutus, ppp van imbuo, - ere = doordrenken

latro, -onis m = rover incidi in, pf van incido, -ere

in + acc: = terechtkomen in honesta = “eervol”

ratio (expediendae salutis) =

manier om te (…) expedio, -ire = bewerkstelligen sileo, -ere = zwijgen

se exspectari: vertaal: “dat er op hen wordt gewacht”

ei = dativus auctoris bij

luenda/repetenda ante…quam =“eerder …dan dat”

poenam luo, -ere = een straf ondergaan poenam repeto, -ere =

een straf eisen

Quos habere certe non liceret,

si uti illis nullo pacto liceret.

Est igitur haec, iudices, non scripta, sed nata lex;

quam non didicimus, accepimus, legimus,

verum ex natura ipsa adripuimus, hausimus, expressimus;

ad quam non docti sed facti,

non instituti sed imbuti sumus, — ut,

si vita nostra in aliquas insidias,

si in vim et in tela aut latronum aut inimicorum incidisset,

omnis honesta ratio esset expediendae salutis.

[11] Silent enim leges inter arma;

nec se exspectari iubent,

cum ei, qui exspectare velit,

ante iniusta poena luenda sit,

quam iusta repetenda.

certe

licet

igitur

iudex, iudicis

natus

lex, legis v

didici

verum

ipse, ipsa, ipsum

exprimere, expressi

doctus, a, um

aliqui

insidiae, insidiarum v

vis, virium v

telum, teli o

aut

inimicus, ci m

salus, salutis v

enim

inter

arma, armorum o

nec

iubeo, iubēre

velle

poena, ae v

ante (…) quam

iustus, a, um

iniustus

[25] Occurrebat ei

occurrebat ei =

“de gedachte kwam bij hem op” mancam ac debilem: naamwoordelijk deel van het gezegde in de a.c.i.

mancus, a, um = verlamd debilis, e = krachteloos praetura = praetuur consule Milone: abl.abs. porro (bijw.) = verder

consensus, -us m = instemming

se conferre, contuli = zich begeven competitor, -oris m = tegenkandidaat

petitio, -onis v =

(verkiezings-)campagne

invitis illis = welke constructie? guberno, -are = organiseren comitia, -orum mv o = verkiezingen dictito, -tare = herhaaldelijk zeggen

umerus = schouder tribus, -us m = kiesdistrict se interpono, -ere =

zich ermee bemoeien

Collina = de tribus (wijk) Collina was het minst in aanzien staande kiesdistrict

dilectus, -us m = het inschrijven perditus, a, um = verdorven conscribo, -ere =

aanwerven, erbij schrijven quanto… tanto (+ comp.) = hoe … des te

misceo, -ere = overhoop halen in dies = met de dag

convalesco, -ere = sterker worden facinus, -oris o = misdaad

paratus ad + acc. = bereid tot certus, a, um = zeker, stellig suffragium = stemgedrag declaro, -are = uitspreken

palam (bijw.) = openlijk aperte(bijw.) = in ’t openbaar

mancam ac debilem praeturam futuram suam

consule Milone:

eum porro

summo consensu populi Romani

consulem fieri videbat.

Contulit se ad eius competitores, sed ita,

totam ut petitionem ipse solus etiam invitis illis gubernaret,

tota ut comitia suis, ut dictitabat, umeris sustineret.

Convocabat tribus,

se interponebat,

Collinam novam dilectu perditissimorum civium conscribebat.

Quanto ille plura miscebat,

tanto hic magis in dies convalescebat.

Ubi vidit homo ad omne facinus paratissimus

fortissimum virum, inimicissimum suum, certissimum consulem,

idque intellexit

non solum sermonibus, sed etiam suffragiis populi Romani

saepe esse declaratum,

palam agere coepit,

et aperte dicere occidendum Milonem.

ac

futurus, a, um

summus, a, um

fio, fieri

ita … ut + conj.

solus

etiam

invitus

suus, sua, suum

ut + ind.

sustineo, sustinēre

convoco, convocare

civis, civis m

plus, pluris

magis

ubi

inimicus, ci m

intellexi

non solum …, sed etiam

sermo, sermonis m

saepe

ago, agere

coepi, coepisse

occīdo, occīdere

[26]. Servos agrestes et barbaros,

silva publica = openbaar bos depopulor, -ari = verwoesten

vexarat= vexaverat

Apenninus (ev.!) = de Apennijnen

minime (bijw.) = allerminst etenim = enim

dictito, -are = herhaaldelijk zeggen

eripio, -ere = ontnemen significo, -are = te kennen geven

contio, -onis v = volksvergadering quin etiam = ja zelfs

quaerenti = woordsoort? Congr. met ?

quaero, -ere ex = vragen aan furo, -ere = tekeer gaan

triduo (bijw.) = binnen drie dagen summum (bijw.) = ten hoogste quadriduo (bijw.) = binnen vier dagen

quam = lees: “eam”

vox, -ocis v = uitspraak

detulit, pf. van defero, -ferre =

overbrengen

quibus silvas publicas depopulatus erat

Etruriamque vexarat,

ex Apennino deduxerat,

quos videbatis.

Res erat minime obscura.

Etenim palam dictitabat

consulatum Miloni eripi non posse,

vitam posse.

Significavit hoc saepe in senatu,

dixit in contione.

Quin etiam M. Favonio, fortissimo viro,

quaerenti ex eo

qua spe fureret

Milone vivo,

respondit

triduo illum aut summum quadriduo esse periturum:

quam vocem eius

ad hunc M. Catonem

statim Favonius detulit.

agrestis, e

barbarus, a, um

vexo, vexare

deduxi

obscurus, a, um

palam

consulatus, us m

spes, spei v

vivus, a, um

perii

statim

[27] Interim,

cum sciret Clodius

(neque enim erat difficile scire)

iter sollemne, legitimum, necessarium ante diem XIII Kalendas Februarias Miloni esse Lanuvium

ad flaminem prodendum,

[quod erat dictator Lanuvii Milo,] Roma subito ipse profectus pridie est, ut ante suum fundum

(quod re intellectum est) Miloni insidias conlocaret. Atque ita profectus est,

ut contionem turbulentam,

in qua eius furor desideratus est, relinqueret, quam,

nisi obire facinoris locum tempusque voluisset,

numquam reliquisset.

iter, itineris o = tocht

sollemnis, e = jaarlijks terugkerend legitimus, a, um = wettelijk vastgesteld ante diem XIII Kalendas Februarias = “op 18 januari”

Lanuvium = naar Lanuvium (plaats in buurt van Rome) flamen, -minis o = priester prodo, -ere = benoemen dictator, -oris m = “dictator” (=de hoogste magistraat in sommige steden)

pridie (bijw.) = de dag ervoor

fundus = landgoed

res, rei v = hier: de feiten conloco, -are = plaatsen, leggen

turbulentus, a, um = roerig

obeo, -ire + acc. = voldoen aan

interim

scio, scire

neque

necessarius, a, um

quo (voegwoord)

Romā (abl.)

uit Rome

profectus³

intellectus¹

insidiae, arum

furor, oris m

desidero, desiderare

numquam

facinus, oris o

[28] Milo autem,

cum in senatu fuisset eo die quoad senatus est dimissus, domum venit;

calceos et vestimenta mutavit; paulisper,

dum se uxor (ut fit) comparat,

commoratus est;

dein profectus id temporis cum iam Clodius,

si quidem eo die Romam venturus erat, redire potuisset.

Obviam fit ei Clodius, expeditus,

in equo, nullā raedā, nullis impedimentis; nullis Graecis comitibus,

ut solebat; sine uxore,

quod numquam fere…,

cum hic “insidiator”,

qui iter illud ad caedem faciendam apparasset, cum uxore veheretur in raeda, paenulatus,

magno et impedito et muliebri ac delicato ancillarum

puerorumque comitatu.

quoad = totdat

calceus = schoen vestimentum = kledingstuk paulisper (bijw.) = een tijdje

commoror, -ari = wachten dein = deinde

id temporis cum =

“op dat tijdstip waarop”

quidem (bijw.) = tenminste venturus erat =

“hij was van plan te komen”

obviam fio, fieri + dat. = iemand tegemoet komen expeditus, a, um = zonder belemmeringen raeda = reiswagen

impedimentum = belemmering

insidiator, -oris m = overvaller apparasset = apparavisset apparo, -are = voorbereiden paenulatus, a, um =

gekleed in reismantel impeditus = belemmerend muliebris, e = vrouwelijk delicatus, a, um = verfijnd

comitatus, -us m = escorte, gevolg

dimissus

domum

naar huis

muto, mutare

dum

fieri

comparo, comparare

profectus²

potui

Romam

naar Rome

comes, comitis m

soleo, solere

fere

caedes, is v

vehor, vehi

reizen, rijden, varen

ancilla

[29]. Fit obviam Clodio ante fundum eius hora fere undecima, aut non multo secus.

Statim complures cum telis

in hunc faciunt de loco superiore impetum: adversi raedarium occidunt.

Cum autem hic de raeda reiecta paenula desiluisset, seque acri animo defenderet,

illi, qui erant cum Clodio, gladiis eductis,

partim recurrere ad raedam,

ut a tergo Milonem adorirentur;

partim, quod hunc iam interfectum putarent,

caedere incipiunt eius servos, qui post erant:

ex quibus, qui animo fideli in dominum et praesenti fuerunt, partim occisi sunt,

partim, cum ad raedam pugnari viderent, domino succurrere prohiberentur,

Milonem occisum

ét ex Clodio ipso audirent ét re vera putarent, fecerunt íd servi Milonis

—dicam enim aperte,

non derivandi criminis causa, sed ut factum est—

nec imperante nec sciente nec praesente domino,

quod suos quisque servos in tali re facere voluisset.

obviam fio, fieri + dat. = tegemoet komen

fundus = landgoed hora fere undecima =

“om ongeveer het elfde uur” secus (bijw.) = later complures = verscheidene(n) superior, ius = hoger gelegen impetus, -us m = aanval

adversus = “in een frontale aanval”

raedarius = koetsier

reiecta paenula: welke constructie? reiectus, ppp van reicio, -ere = over de schouder slaan

paenula = reismantel

desilui de, pf van desilio, -ire de = springen van(-af)

acer, acre = fel

educo, -ere = tevoorschijn halen, trekken

gladiis eductis: welke constructie?

partim (bijw.) = deels recurro, -ere = rennen adorior, -iri = aanvallen

putarent: welke constructie kun je hierna verwachten? Er is “esse” weggelaten.

post (bijw.) = achteraan ex quibus: relatieve aansluiting! qui = “degenen die”

fidelis, e = trouw

prohibeo, -ere = verhinderen succurro, -ere = te hulp komen audirent: welke constructie kun je hierna verwachten?

re vera puto, -are = het voor waar houden, het als waar beschouwen

aperte (bijw.) = openlijk derivandi: woordsoort? derivo, -are = afschuiven gen. + causa = vanwege, om

fio, fieri, factum est = gebeuren quod: antecedent is “id” in het voorafgaande

talis, e = dergelijk

aut

telum

raeda

tergum

interfectus

incipere

caedere

occisus

praesens

1 aanwezig

2 onverschrokken

ut + ind.

quisque

res

imperare

scire

[52] Video adhuc constare, iudices, omnia: Miloni etiam utile fuisse

Clodium vivere, illi ad ea,

quae concupierat, optatissimum interitum Milonis;

odium fuisse illius in hunc acerbissimum, nullum huius in illum;

consuetudinem illius perpetuam in vi inferenda, huius tantum in repellenda;

mortem ab illo denuntiatam Miloni et praedicatam palam,

nihil umquam auditum ex Milone; profectionis huius diem illi notum, reditus illius huic ignotum fuisse; huius iter necessarium,

illius etiam potius alienum;

hunc prae se tulisse illo die Roma exiturum, illum eo die se dissimulasse rediturum; hunc nullius rei mutasse consilium,

illum causam mutandi consilii finxisse; huic, si insidiaretur,

noctem prope urbem exspectandam, illi, etiam si hunc non timeret,

tamen accessum ad urbem nocturnum fuisse metuendum.

video: de constructie die hierop volgt loopt door tot het einde van deze paragraaf.

consto, -are = duidelijk zijn

concupii, pf van concupisco, -ere = hevig verlangen

optatus, a, um = gewenst interitus, -us m = de dood

consuetudinem: vul aan: fuisse esse in + abl. = bestaan uit inferenda, repellenda: woordsoort? infero, -ferre = aandoen

repello, -ere = afweren denuntio, -are = aankondigen

praedico, -are = bekend maken

profectio, -onis v = vertrek notus, a, um = bekend ignotus, a, um = onbekend etiam potius = zelfs meer, juist eerder

alienus, a, um = vreemd

prae se fero, ferre = rondvertellen exeo, exire = weggaan dissimulasse = dissimulavisse dissimulo, -are + a.c.i. =

geheim houden dat

nullius rei = in geen enkel opzicht mutasse = mutavisse

consilium = plan causa = reden

mutandi consilii: constructie? finxi, pf van fingo = verzinnen, bedenken

insidior, -ari = een hinderlaag leggen

huic/illi: dativi auctoris bij gerundivum van verplichting exspectandam/metuendum fuisse: constructie?

nocturnus, a, um = nachtelijk accessus, -us m = komst

utilis, e

< utor, uti; id, quod usum habet; id, quod bonum est

odium in

< odi → amo; odium in = odium contra

acerbus, a, um

acer; “Acerbus fructus non iam bonus est.”

perpetuus, a, um

sine fine, Engl. perpetual, ‘perpetuum mobile’

consuetudo, inis

aliquid, quod aliquis semper facit

vis, vim, vi; vires v

violentia

tantum

solum, modo, non magis quam

palam

aperte, ante omnes

umquam

ullo tempore, non numquam

reditus, us m

< redire; reditus→ profectio

iter, itineris o

< ire; “Ab urbe ad mare iter 1 horae est.”

Romā (abl.)

uit Rome

rediturus

pfa v. redire

mutare

Engl. mutate, mutant, mutation

prope + acc.

non procul, apud, ad

metuere

timere

[53] Videamus nunc (id quod caput est)

locus ad insidias ille ipse, ubi congressi sunt,

utri tandem fuerit aptior.

Id vero, iudices, etiam dubitandum

et diutius cogitandum est? Ante fundum Clodii,

quo in fundo

propter insanas illas substructiones

facile hominum mille versabantur valentium, edito adversarii atque excelso loco, superiorem se fore putarat Milo,

et ob eam rem

eum locum ad pugnam potissimum elegerat? An in eo loco est potius exspectatus ab eo, qui ipsius loci spe

facere impetum cogitarat?

Res loquitur ipsa, iudices, quae semper valet plurimum.

caput = hoofdzaak

congredi, congressus = slaags raken

tandem = eigenlijk aptus = geschikt etiam = nog;

propter = vanwege; insanus = dwaas; substructio = bouwsel; mille = een duizendtal; versari = zich bevinden; valens = krachtig; editus = uítstekend; locus adversarii =

een voor de vijand gunstige plek

excelsus = hooggelegen; fore = futurum esse putarat = putaverat eligere, elegi = uitkiezen potius = juist, veeleer;

ipsius loci spe =

in vertrouwen op juist die plek

cogitarat = cogitaverat plurimum = het meest

utri

< uter, utra, utrum = quis (ex duo)

insidiae, arum mv v

“Romani hostes non vident, quia hostes se occultant in insidiis; tum hostes ex insidiis veniunt et pugnant contra Romanos, sed Romani se

defendunt.”

vero

autem, sed

dubitare

in dubio esse

diutius

comparativus van diu

cogitare

putare, credere

fundus

villa cum terra circum

ob + acc.

propter, per

potissimus

maxime, ante alios

an

Estne Roma an Amsterdam caput Italiae?

impetus, us m

“Hostes impetum faciunt in Romanos, sed Romani se defendunt.”

loqui

(verba) dicere

valere

fortis esse, vim habere

[54] Si haec non gesta audiretis, sed picta videretis,

tamen appareret, uter esset insidiator,

uter nihil cogitaret mali,

cum alter veheretur in raedā paenulatus, una sederet uxor.

Quid horum non impeditissimum? Vestitus an vehiculum an comes? Quid minus promptum ad pugnam, cum paenulā inretitus,

raedā impeditus,

uxore paene constrictus esset? Videte nunc illum,

primum egredientem e villa, subito: cur? Vesperi: quid necesse est?

Tarde: qui convenit, praesertim id temporis? Devertit in villam Pompei. Pompeium ut videret?

Sciebat in Alsiensi esse. Villam ut perspiceret? Miliens in ea fuerat.

Quid ergo erat?

Morae et tergiversationes: dum hic veniret,

locum relinquere noluit.

gesta = zoals ze gebeurd zijn

pictus = geschilderd; insidiator = belager

alter = één van beiden;

raeda = reiswagen;

paenulatus = in reismantel gekleed;

una = samen, bij hem

impeditus = hinderlijk;

vestitus = kleding

vehiculum = voertuig;

promptus ad = geschikt voor; paenula = reismantel

inretire = verstrikken

raeda = reiswagen

constrictus + abl. =

met de handen gebonden aan

vesperi = ‘s avonds

quid = cur

qui convenit? = wat voor zin had het?

id temporis = op dat tijdstip

devertere = afslaan

Alsiense = landgoed bij Alsium

esse: vul aan: eum miliens = duizendmaal

tergiversatio = getreuzel

apparēre

manifestum fieri, facile videri

uter, utra, utrum

quis (ex duo)

vehi

portari et sedere: “Milo vehitur in raeda, Clodius equo vehitur.”

comes, comitis m

amicus, aliquis qui cum alio homine est

impeditus

< impedire = ‘facere, ut alius homo aliquid facere non potest’

paene

non totum, sed prope totum

egredi

exire

tardus, a, um

sero, ad finem diei, vesperi

praesertim

maxime, ante alias res

perspicere

inspicere, aspicere, conspicere, inspectare, videre

mora

tarditas, tergiversatio (= uitstel)

[55] Age nunc;

iter expediti latronis cum Milonis impedimentis comparate. Semper ille antea cum uxore,

tum sine ea;

numquam nisi in raeda, tum in equo;

comites Graeculi quocumque ibat, etiam cum in castra Etrusca properabat, tum nugarum in comitatu nihil.

Milo, qui numquam,

tum casu pueros symphoniacos uxoris ducebat et ancillarum greges.

Ille, qui semper secum scorta, semper exoletos,

semper lupas duceret, tum neminem,

nisi ut virum a viro lectum esse diceres. Cur igitur victus est?

Quia non semper viator a latrone,

non numquam etiam latro a viatore occiditur; quia, quamquam paratus in imparatos Clodius, tamen mulier in viros inciderat.

comparare = vergelijken latro = rover; impedimentum = bagage antea = voorheen

nisi in raeda = anders dan in een reiswagen

Graeculus = Grieks (minachtend!)

quocumque = waarheen ook maar

Etruscus = Etruskisch properare = zich haasten comitatus = gevolg, gezelschap nugae = flauwekul;

pueri symphoniaci = slavenorkestje

grex = schare, groep; scortum = prostituée; exoletus = schandknaap lupa = hoer;

nemo = niemand

nisi … dicere = “behalve mensen van wie je zou zeggen dat ieder elkaar had aangetrokken”

viator = reiziger

latro = rover

(im)paratus = (on)voorbereid mulier = als een vrouw incidere = stuiten op

age!

vooruit! kom op!

iter

< ire; “Ab urbe ad mare iter 1 horae est.”

expeditus

comes, comitis m

amicus, aliquis qui cum alio homine est

casu

sine causa, forte

ancilla

serva

igitur

ergo, itaque

victus

< vincere = superare, fortior esse in pugna

occidere

caedere, necare, interficere

quamquam

etsi, etiam si

[ 77] Quam ob rem si

cruentus, a, um =bebloed

adsum, -esse = opletten quaeso = alstublieft

freno, -are = beteugelen dextera = rechterhand cervix, -icis v = nek

per me ut unum = ut per me unum

aequitas, -tatis v = billijkheid pudicitia = fatsoen

quonam modo = op welke wijze toch wel

fero, ferre = opvatten

unus = bij uitstek

post hominum memoriam = sinds mensenheugenis

maxima laetitia: ablativus bij adfecisse

afficio, -ere (+ acc. + abl.) = iemand (acc) iets (abl) bezorgen, aandoen

queo, quire = kunnen

nulla neque … nec: de ontkenningen versterken elkaar: “geen enkele én ….én” diuturnus, a, um = langdurig

cruentum gladium tenens

clamaret T. Annius:

'Adeste, quaeso, atque audite, cives:

P. Clodium interfeci;

eius furores,

quos nullis iam legibus,

nullis iudiciis frenare poteramus,

hoc ferro et hac dextera a cervicibus vestris reppuli,

per me ut unum ius, aequitas, leges,

libertas, pudor, pudicitia in civitate maneret!'

esset vero timendum,

quonam modo id ferret civitas!

Nunc enim quis est

qui non probet,

qui non laudet,

qui non unum

post hominum memoriam

T. Annium plurimum rei publicae profuisse,

maxima laetitia populum Romanum,

cunctam Italiam, nationes omnes adfecisse

et dicat et sentiat?

Non queo

vetera illa populi Romani gaudia quanta fuerint

iudicare:

multas tamen iam summorum imperatorum clarissimas victorias

aetas nostra vidit,

quarum nulla neque tam diuturnam attulit laetitiam

nec tantam.

quam ob rem

tenere

ferrum

repellere, reppuli

civitas, tatis v

probare

laudare

prodesse, profui

cunctus, a, um

vetus, gen. veteris

quantus, a, um

aetas, aetatis v

[78] Mandate hoc memoriae, iudices.

memoriae mando, -are = in het geheugen prenten

bona, -orum (mv) = goede dingen in eis singulis = bij ieder daarvan

verus, a, um =gegrond

compressus, ppp v. comprimo, - ere = onderdrukken

licentia = teugelloosheid cupiditas, -tatis v = begeerte confractus, ppp v. confringo, -ere

= intomen

constitutus, ppp v. constituo, -ere

= in ere herstellen

salutaris, e = heilzaam demens, -ntis = dwaas, onnozel

ea quae t/m potuissent = quod ius

… potuissent ea quae …. teneo, -ere = bezitten privatus, a, um = privé atque = en

dominor, -ari = de baas spelen furiosus, a, um = razend, dol

Spero multa vos liberosque vestros in re publica bona esse

visuros:

in eis singulis ita semper existimabitis,

vivo P. Clodio

nihil eorum vos visuros fuisse.

In spem maximam,

et (quem ad modum confido)

verissimam sumus adducti,

hunc ipsum annum,

hoc ipso summo viro consule,

compressa hominum licentia,

cupiditatibus confractis,

legibus et iudiciis constitutis,

salutarem civitati fore.

Num quis est igitur tam demens,

qui hoc

P. Clodio vivo

contingere potuisse arbitretur?

Quid? Ea quae tenetis,

privata atque vestra,

dominante homine furioso

quod ius perpetuae possessionis habere potuissent?

sperare

liberi, orum

visurus

pfa van videre

existimare

confidere

num?

arbitrari

ius, iuris o

[104] O di immortales! Fortem et a vobis, iudices, conservandum virum! 'Minime, minime,' inquit.

'Immo vero poenas ille debitas luerit: nos subeamus,

si ita necesse est, non debitas.'

Hicine vir, patriae natus, usquam nisi in patria morietur? Aut, si forte, pro patria?

Huius vos animi monumenta retinebitis,

corporis in Italia nullum sepulcrum esse patiemini? Hunc sua quisquam sententia ex hac urbe expellet, quem omnes urbes

expulsum a vobis ad se vocabunt?

di = dei

immortalis, e = onsterfelijk

fortem … virum: : accusativus van uitroep: “wat een dappere man en waardig om gered te worden!”

inquit = zegt hij

immo vero = tenminste debitus, a, um = verdiend

lui, pf van luo, -ere = ondergaan subeo, -ire = ondergaan

hicine = hic + ne

usquam nisi = ergens anders dan

si forte = eventueel

huius = bijvoeglijke bepaling bij

animi: van hém monumentum = gedenkteken retineo, -ere = bewaren sepulcrum = graf

patior, pati = dulden, toelaten

[105]. O terram illam beatam, quae hunc virum exceperit:

hanc ingratam, si eiecerit; miseram, si amiserit!

Sed finis sit:

neque enim prae lacrimis iam loqui possum, et hic se lacrimis defendi vetat.

Vos oro obtestorque, iudices, ut in sententiis ferendis, quod sentietis,

id audeatis.

Vestram virtutem, iustitiam, fidem (mihi credite)

is maxime probabit,

qui in iudicibus legendis

optimum et sapientissimum et fortissimum quemque elegit.

beatus, a, um = gelukkig

o terram beatam, = accusativus

van uitroep “wat een...” excipio, -ere = ontvangen hanc ingratam / miseram =

accusativus van uitroep “wat een...” ingratus, a, um = ondankbaar eieci, pf van eicio, -ere = verbannen

amitto, -ere = verliezen

prae + abl. = vanwege

veto, -are = niet willen (welke constructie kun je verwachten?)

oro, -are = vragen obtestor, -ari = dringend smeken sententiis ferendis: constructie? sententiam fero, ferre = een stem uitbrengen

sentio, -ire = voor juist houden audeo, -ere (!) = durven

is: hiermee is Pompeius bedoeld

probo, -are = waarderen iudex, -icis m = rechter

iudicibus legendis = constructie?

Zie ook in de vorige zin “sententiis ferendis”

quisque + superlativus = precies de

elegi, pf van eligo, -ere = kiezen