Początki psychologii jako samodzielnej nauki

• Koncepcja paralelizmu psychofizycznego Wilhelm Wundt.
  • Psychologia jako nauka empiryczna.
  • Strukturalizm psychologiczny.
• Opozycjoniści Wundta:
  • Szkoła würzburska.
  • Psychologia aktów.
  • Psychologia postaci.
• Psychologia historyczno-kulturowa.
• Wiliam James:
  • Funkcjonalizm.
  • Dualizm.

Długie dzieje psychologii

• Hermann von Ebbinghaus, 1908: "Psychologia ma długie dzieje, lecz krótką historię."

Wilhelm Maximilian Wundt (1832-1920)

• Niemiecki fizjolog, filozof i psycholog.
• Studiował medycynę:
  • Uniwersytet w Tybindze (1851-1852).
  • Uniwersytet w Heidelbergu (1852-1855).
• Kariera naukowa (wybrane aspekty):
  • 1855: Zdał państwowy egzamin medyczny.
  • 1856: Uzyskał tytuł doktora medycyny.
  • 1857: Habilitacja z zakresu fizjologii na uniwersytecie w Heidelbergu.
  • 1879: Założenie pierwszego Instytutu Psychologii Eksperymentalnej na uniwersytecie w Lipsku.

Powstanie psychologii eksperymentalnej

• 1879: Prywatna placówka eksperymentalnych badań psychologicznych (Institut für Psychologie).
• 1882/1883: Instytut został oficjalnie uznany przez władze Uniwersytetu Lipskiego (Institut für experimentelle Psychologie).

Materializm psychofizyczny

• Zjawiska psychiczne są od fizycznych pochodne.
• Należy je opisywać i wyjaśniać w języku procesów fizjologicznych.
• Przyczynowość fizyczna.
• Doświadczenie pośrednie.

Paralelizm psychofizyczny

• Definicja:
  • "Wszędzie, gdzie zachodzą prawidłowe stosunki między zjawiskami psychicznymi a fizycznymi, oba rodzaje zjawisk nie są ani identyczne, ani też jedne nie mogą się przekształcić w drugie, gdyż same w sobie są one nieporównywalne; wszelako zjawiska te są w ten sposób do siebie wzajemnie przyporządkowane, że w stanie prawidłowym pewnym psychicznym zjawiskom odpowiadają pewne zjawiska fizyczne lub że (…) toczą się równolegle do siebie" (Wundt, 1908).
• Zjawiska psychiczne identyfikowane z doświadczeniem bezpośrednim.
• Brak przyczynowości psychofizycznej
  • Żadne zjawisko fizyczne nie może być przyczyną zjawiska psychicznego i odwrotnie.
• Zjawisko psychiczne utożsamiane z doświadczeniem osobistym.
• Dualizm:
  • "Bezpośredniość" świadomości.
  • "Pośredniość" (inferencyjność) świata zewnętrznego (R. Stachowski, 2000).

Teoria apercepcji Wundta

• Apercepcja: wystąpienie treści świadomości w polu uwagi.
• Synteza twórcza: każde zjawisko psychiczne efektem wszystkich procesów psychicznych zachodzących w umyśle w danym momencie.

Aktualnościowa koncepcja duszy

• Dusza jako świadoma psychika:
  • Suma treści doświadczenia bezpośredniego.
  • Suma bieżących procesów świadomości.
• Zadanie psychologii: analiza i systematyzacja treści świadomości.
• Proste zjawiska poznawane wyłącznie w wyniku rozłożenia złożonych stanów.
• Aktywność psychiczna: logiczny proces wnioskowania.
• Sąd: ustanawiający związek między spostrzeganym przedmiotem a spostrzegającym podmiotem.
  • Wundt utożsamia wszystko, co się uświadomiło, z sądem.
  • Życie psychiczne = świadomość.

Reguły badania eksperymentalnego (Wundt)

1. Dane powinny być zbierane w sposób jednakowy i z góry zaplanowany.
2. Materiał, przedmiot, cel, metoda (technika i narzędzia badawcze) oraz warunki badania powinny być dokładnie opisane.
3. Otrzymane dane powinny być dokładnie zapisane, aby umożliwić powtórzenie i sprawdzenie wyników.
4. W planowaniu warunków badania, badacz powinien zapewnić możliwość zmieniania przynajmniej jednej zmiennej niezależnej.

Psychologia jako nauka empiryczna

• Psychologia musi opierać się na faktach, którymi są fakty świadomości.
• Podstawowa metoda badania indywidualnej świadomości: samoobserwacja (introspekcja) w warunkach nadzoru eksperymentalnego.
• Eksperyment jako metoda obserwacji, nie pomiaru.

Dwudzielna psychologia Wundta

• Psychologia eksperymentalna.
• Psychologia nieeksperymentalna (historyczno-kulturowa).

Psychologia historyczno-kulturowa

• Wundt wskazał:
  • Język jako źródło ogólnych form wyobrażeń żyjących w duchu ludowym (Volksgeist) i łączących je praw.
  • Mit jako nośnik pierwotnej treści wyobrażeń.
  • Zwyczaj jako odniesienie do wyobrażeń i bodźców.
• Źródła pomocnicze:
  • Opisy charakterów, popędów, namiętności ludzkich zebrane przez historyków.
  • Materiał z codziennego życia zebrany przez statystykę.
  • Wyniki badań nad rasami i plemionami, ich religią, obyczajami, mową, rozwojem języków z psychologicznego punktu widzenia.
• Antyindywidualizm metodologiczny.

Szkoła Würzburska – Oswald Külpe

• Zakwestionowane przez würzburczyków:
  1. Myślenie oraz inne wyższe czynności psychiczne nie poddają się badaniu eksperymentalnemu.
  2. Treści doświadczenia bezpośredniego oraz ich elementy są zawsze naoczno-obrazowe.
  3. Procesy psychiczne to proste kojarzenie podmiotowych wyobrażeń.
• Myśli nieobrazowe (nienaoczne) według würzburczyków – myślenie jako proces nieświadomy.
• Tendencja determinująca: zadanie wytwarza nastawienie psychiczne, dzięki czemu osoba wybiera odpowiednie skojarzenia z sieci asocjacyjnych.

Psychologia aktów – Franz Brentano

• Aktywność umysłu skierowana na treść jako przedmiot psychologii.
• Przedmiot psychologii: aktywne i intencjonalne doświadczenie.
• Intencjonalność aktu psychicznego: jego ukierunkowanie na przedmiot zewnętrzny.
• Zerwanie z tradycją analizy treści świadomego doświadczenia.

Psychologia postaci (Gestalt)

• Max Wertheimer, Wolfgang Köhler, Kurt Koffka.
• Eksperymentalne badania spostrzegania ruchu pozornego (stroboskopowego) - Wertheimer.
• Priorytet całości przed częściami:
  • Całość jest czymś więcej niż sumą części i czymś innym.
  • Elementy określają się przez wewnętrzną naturę postaci.

Funkcjonalizm i dualizm

• Funkcjonalizm:
  • Badanie zjawisk z punktu widzenia biologicznego znaczenia.
  • Brak poszukiwań ogólnych praw życia psychicznego poprzez introspekcję.
• Dualizm:
  • Psychologia treści.
  • Psychologia aktów.
• Świadoma myśl jako odpowiedź na problemy przystosowania organizmu do otoczenia.
  • Przekonania o rzeczywistości: prawdziwe, jeśli pozwalają skutecznie działać.
• Świadomość jako etap przystosowania biologicznego organizmu do środowiska.

Praktyczne zastosowania psychologii = rola funkcjonalizmu

• Świadomość jako etap przystosowania.
• Psychologia jako nauka praktyczna:
  • Przewidywanie ludzkich zachowań.
  • Oświata i wychowanie: James Cattell – "test umysłowy" (1890).
  • Pierwsza klinika psychologiczna: Uniwersytet Pennsylvania – Lightner Witmer (1896).
  • Zastosowanie psychologii w sądownictwie, wychowaniu, handlu, przemyśle – Hugo Münsterberg.

Podziękowania

• Dziękuję za uwagę.