Mediageschiedenis Les 11/21.05.2025

Propaganda: De Basisprincipes

Module 4: Propaganda

  • 4.1 Wat is propaganda?

  • 4.2 De ontwikkeling van propaganda in de 20e eeuw

  • 4.3 De professionalisering van propaganda

  • 4.4 Elementaire principes van propaganda

4.4 Elementaire principes van propaganda

4.4.1 Propagandatechnieken

  • Harold Lasswell: significante symbolen

    • Propagandistische functie: attitudes herbevestigen of herdefiniëren

    • Bv. patriottisme

    • Stimulus-responsmodel: subtiele manipulatie op lange termijn

  • Kritische propaganda-analyse: deconstrueren, actieve rol publiek

    • Institute for Propaganda Analysis (1937)

    • Name calling: negatieve connotatie

    • Glittering generality: positieve connotatie

    • Transfer: positieve eigenschappen linken aan idee

    • Testimonial: via getuigenis

    • Plain folks: idee voorstellen als gedeeld door het volk

    • Bandwagon: idee voorstellen als trend

    • Card stacking: selectief presenteren van argumenten

4.4.2 Witte, grijze en zwarte propaganda

  • Mate waarin bron van informatie duidelijk & correct wordt geïdentificeerd

  • Witte propaganda: bron correct geïdentificeerd

    • Mensen weten dat men hen probeert te overtuigen

    • Bv. Voice of America (°1942), Radio Moskou (°1929, later The Voice of Russia, nu Sputnik): uitzendingen in meerdere talen

  • Zwarte propaganda: bron fout geïdentificeerd

    • Doen alsof informatie van de vijand komt > niet duidelijk dat het propaganda is

    • Om vijand te delegitimiseren, demoraliseren

    • Bv. ‘The New English Broadcasting Station’: “Engels” radiostation door ontvreden burgers; eigenlijk door Duitsers uitgezonden tijdens WO II

  • Grijze propaganda: bron niet of niet duidelijk geïdentificeerd

    • Welke ‘kant’ wel duidelijk, precieze bron moeilijk te identificeren

    • Propaganda geloofwaardiger als het van ‘neutrale’ bron komt

  • Soms ook ‘correctheid’ meegenomen in definitie

    • Witte propaganda als juist, zwarte als gebaseerd op leugens

    • MAAR niet altijd zo: witte propaganda kan ook gebaseerd zijn op leugens (bv. Russia Today)

    • Cfr ‘fake news’

4.4.3 10 principes van oorlogspropaganda

  • Elementaire principes van oorlogspropaganda (bruikbaar bij koude, warme of lauwe oorlogen) – Anne Morelli, 2001

  • Doorheen geschiedenis van 20e-eeuwse propaganda: terugkerende strategieën

    • Strategieën vaak gebruikt door alle kanten van conflict

    • Niet steeds alle strategieën samen gebruikt

  • Sterk geïnspireerd op Arthur Ponsonby’s: “Falsehood in Wartime: Propaganda lies during the First World War” (1928)

  1. ‘Wij willen geen oorlog’

  2. ‘Het andere kamp is de enige verantwoordelijke voor de oorlog’

  3. ‘De vijandelijke leider lijkt op de duivel (of de “griezel van dienst”)’

  4. ‘Wij verdedigen een nobele zaak, geen particuliere belangen’

  5. ‘De vijand begaat bewust wreedheden; wij onopzettelijke blunders’

  6. ‘De vijand gebruikt illegale wapens’

  7. ‘Wij lijden zeer weinig verliezen; de verliezen van de vijand zijn enorm’

  8. ‘Kunstenaars en intellectuelen steunen onze zaak’

  9. ‘Onze zaak is heilig’

  10. ‘Wie aan onze propaganda twijfelt, is een verrader’

Principe 1: ‘Wij willen geen oorlog’

  • Oorlog als manier om de vrede te bewaren

  • Bv. WO I: “The war to end (all) war” (1914, H.G. Wells: verslaan Duits militarisme)

    • ‘Oorlog tegen militarisme’

    • Argument president Woodrow Wilson om Amerikaanse deelname te legitimeren

  • Bv. “Pre-emptive” oorlog (Amerikaanse invasie Irak in 2003 onder president Bush)

  • Bv. In speeches van Hitler vrede terugkerend motief

    • Nazipartijmeeting 2 september 1939 “Nuremberg Reichsparteitag des Friedens” geannuleerd omwille van de oorlog

  • Vaak “wij willen geen oorlog, maar …” (zie principe 2)

    • Er zijn grenzen aan wat we kunnen tolereren

    • We moeten onszelf beschermen

Principe 2: ‘Het andere kamp is de enige verantwoordelijke voor de oorlog’

  • Het is de andere die begonnen is – reactie op agressie

  • Legitieme zelfverdediging

    • Onze eisen zijn legitiem, als de vijand daar niet aan tegemoetkomt is de oorlog legitiem (« we kunnen niet anders »)

  • Vijand provoceert

  • Overtreden van internationaal recht als legitimatie

    • bv. Golfoorlog I (inval Koeweit), …

  • Vijand schuldig aan mislukken van onderhandelingen

    • bv. Rambouillet 1999 (Kosovo)

  • Bv. Pearl Harbour voor VS in WO II

  • Bv. Duitse inval in België in 1914 geeft Britten en Fransen munitie om Duitsland als verantwoordelijke voor de oorlog aan te duiden (al was Frans-Russische mobilisering in 1914 ook cruciaal)

  • Bv. Huidige oorlog van Israël in Gaza: reactie op aanval Hamas

    • Terugkerend motief

    • Bv. Israëlische operatie in Gaza in 2012: «pillar of defence»

Principe 3: ‘De vijandelijke leider lijkt op de duivel (of de “griezel van dienst”)’

  • Personificatie van de beide kanten van het conflict

  • Verheerlijking van de eigen leider

  • Diabolisering van de vijandelijke leider

  • Bv:

    • WO I: Duitse keizer Wilhelm II

    • WO II: Hitler, Mussolini, Hirohito ó Stalin, Churchill, Roosevelt

    • Golfoorlog I en II: Bush (sr., jr.) ó Saddam Houssein

    • Osama Bin Laden (Al Qaida)

  • Hitler als propaganda

    • Bv. Protesten tegen verplichte bezuinigingen voor Griekenland door EU

    • Bv. Protesten tijdens Arabische lente tegen Assad (Syrië) en Khadaffi (Libië)

    • Bv Protesten tegen Putin

  • De politieke vijand en het volk

    • Soms pogingen om vijand en volk van elkaar te scheiden, volk tegen vijand te laten keren (propaganda gericht op burgers)

    • Vaak ook zeer negatieve voorstelling van burgers zelf

      • Bv. Britse propaganda stelt Nazisme voor als logische uitkomst van geschiedenis van gewelddadig en militaristisch volk

      • Bv. “We vechten tegen menselijke beesten” – Yoav Gallant (minister van defensie Israël)

Principe 4: ‘Wij verdedigen een nobele zaak, geen particuliere belangen’

  • De democratie, de vrijheid, de vrede, de nationale soevereiniteit (« het vaderland », het overleven van de natie)

    • Geallieerde propaganda WO I: militarisme verslaan & democratie verdedigen / wereld voorbereiden op democratie

  • De oorlog als humanitaire interventie: bescherming onschuldige burgers

    • WO I: ‘Poor little Belgium’

  • Het volk bevrijden

    • Van een bezetter (bv. België in WO I; Koeweit in Golfoorlog I, 1990-1991)

    • Van een dictator (bv. “Operation Iraqi Freedom” in Golfoorlog II, 2003-2009)

  • Particuliere belangen spelen natuurlijk altijd een rol (bv. Olie in Koeweit)

Principe 5: ‘De vijand begaat bewust wreedheden, wij onopzettelijke blunders’

  • De vijand als barbaar

  • « atrocity propaganda »

    • WO I: Duitse soldaten hakken handen van Belgische baby's af; Duitsers koken de lijken van hun eigen soldaten om er zeep en varkensvoeding van te maken

    • 2e Golfoorlog: Irakese soldaten halen baby’s uit couveuses (cf. Nayirah getuigenis)

    • Westen versus Islamitische Staat (dat wreedheden ook zelf gebruikt als propaganda)

    • Israël over aanval Hamas: onthoofde baby’s

  • Onze acties zijn niet barbaars

    • Precisie van bombardementen: militaire doelwitten (en niet burgerdoelwitten)

    • ‘Collateral damage’, ‘ongelukken’

    • De ‘liquidatie’ van vijanden ó ‘moord’

    • Precisie, technische termen die ontmenselijken

    • De vijand gebruikt burgers als ‘levend schild’

  • MAAR: soms ook geweld als propaganda

    • Publieke executies, martelingen, etc. als boodschap aan plaatselijke bevolking en soms ook als internationale propaganda

Principe 6: ‘De vijand gebruikt illegale wapens’

  • De niet-toegestane wapens veranderen, maar argument keert steeds terug

    • Gifgas (de ‘rode lijn’ van Obama (2012) – Syrië (bleek uiteindelijk geen ‘rode lijn’)

    • Zelfmoordaanslagen

    • Terroristische aanslagen (zeker indien op gewone burgers)

    • ‘Weapons of mass destruction’ in Irak als aanleiding Golfoorlog II

      • Speech Colin Powell voor UN 2002: woorden 17 keer gebruikt

      • Wapens nooit gevonden

  • Het zijn altijd de wapens van de andere die illegaal of immoreel zijn

    • Bv. nucleaire wapens (Iran, Irak): het hébben van de wapens volstaat > ook in de argumentatie van landen die zelf nucleaire wapens hebben

Principe 7: ‘Wij lijden zeer weinig verliezen, de verliezen van de vijand zijn enorm’

  • En zelfs als we grote verliezen lijden:

    • Gaan we zeker winnen

    • Zijn die verliezen het waard

    • En die verliezen tonen bovendien het barbaarse karakter van de vijand en het gevaar van de vijand aan (en dus de nood aan oorlog)

Principe 8: ‘Kunstenaars en intellectuelen steunen onze zaak’

  • Communicatiecompetenties ten dienste stellen van (oorlogs)propaganda

  • Cultureel kapitaal ten dienste stellen van oorlogspropaganda

    • Steun van kunstenaars en intellectuelen geeft legitimiteit aan de oorlog

    • Petities tekenen, manifesteren, opinie-artikels schrijven, steun oorlog uitspreken

  • Concerten, performances, om budget te verzamelen, steun te geven, moraal van de soldaten hooghouden

    • United Service Organizations (USO)

    • bv. Bob Hope, Marilyn Monroe

  • Rol Hollywood in WO II-propaganda

    • Hollywoodstudio’s zelf: ‘War activities committee, motion picture industry’ (bv. Walt Disney: Donald Duck)

    • Belangrijke acteurs en regisseurs persoonlijk (en als lid van het leger)

    • Frank Capra: ‘Why we fight’ -films (Prelude to War, The Nazi’s strike, War comes to America)

    • cf. ‘Five Came Back’ documentaire over John Ford, William Wyler, John Huston, Frank Capra, George Stevens (Netflix)

  • Niet alleen oorlogspropaganda: ook bijdrage aan patriotisme

    • Negatieve representatie van de vijand

      • Russen in VS films tijdens Koude Oorlog

      • Terroristen tijdens ‘War on terror’

  • Bijdrage aan imago leger, rekruteren leger (bv. Top Gun)

  • Gestructureerde politiek vanuit VS Ministerie van defensie

    • Pentagon Film Liaison Office

    • Film steunen, toegang tot alle materiaal, recht om te filmen, …

    • In ruil voor impact op script: kritische films krijgen die steun niet

  • MAAR vaak ook artiesten tegen de oorlog

    • Oorlog in Vietnam: Give Peace a chance (John Lennon, 1969) Gun (Jimi Hendrix, 1970), Ohio (Crosby, Stills, Nash & Young, 1970 – Kent State Shootings), War, what is it good for? (Edwin Starr, 1970)

    • Irakoorlog 2003: Bruce Springsteen, Sean Penn, Susan Sarandon, The Dixie Chicks

Principe 9: ‘Onze zaak is heilig’

  • Religie en oorlog: religieuze oorlogen en religie als element in oorlogen

    • Noord-Ierland; Israël – Palestina

    • Katholicisme ó communisme (WO II, Koude Oorlog)

  • De natie als heilige zaak: «Gott mit uns », « In God we trust », «God save the queen », «God bless America »

  • Vrijheid, democratie, beschaving als heilige zaken

    • Kan niet in vraag gesteld worden

    • Is opofferingen waard

    • De vijand als het Kwaad, de duivel, … (“the Axis of Evil”)

Principe 10: ‘Wie aan onze propaganda twijfelt, is een verrader’

  • En meer algemeen: wie zich tegen de oorlog verzet is een verrader

  • Oorlogslogica: wereld verdeeld in 2: voor of tegen, “with us or against us”

  • Tijdens de oorlog wordt het moeilijk om de eigen overheid te bekritiseren

  • Kritieken op mensen en media die de oorlog in vraag stellen / negatieve aspecten van de oorlog tonen

  • Moralisering van die kritieken

    • Voor of tegen > dwingt positie in te nemen

    • Vaderland ondersteunen als morele plicht

  • Bv The Dixie Chicks

    • Country band uit Texas, enorm populair

    • 2003: “We’re ashamed that the President of the United States is from Texas”

    • Enorme backlash, boycott, blacklist van radio stations

  • Campagnes tegen ’vijfde colonne’

    • Krachten in de samenleving van de vijand om moraal te ondermijnen

    • Campagnes tegen ‘doorvertellen’

    • Enorme paranoia

Recapitulatie

  • Laatste informatie voor het examen

Reader: verplichte teksten

  • Module 1: Journalistiek

    • Reynebeau – het politieke project van De Standaard

    • Mancini – Is there a European model of journalism?

  • Module 2: Film

    • Biltereyst – filmvertoningen tijdens het interbellum

  • Module 3: Omroepen

    • Van den Bulck – het beleid van de publieke televisie

  • Module 4: Propaganda

    • Welch – Propaganda in historical perspective

Reader: achtergrondteksten

  • Zie Canvas voor extra teksten per module

  • Handboek ‘Film: een geschiedenis’ – Kevin Smets

  • Handboek ‘Communicatiewetenschappen in perspectief’ – Joye & Loisen

Examen

  • 2 uur tijd

  • Feiten én grote lijnen kennen

    • Kunnen toepassen op voorbeelden

    • Feiten, ontwikkelingen en concepten met elkaar in verband kunnen brengen

  • Vragen over lessen + vragen over te kennen teksten

  • Drie soorten vragen

    • Open vragen (waaronder 1 over een verplichte tekst)

    • Meerkeuzevragen

    • Juist of fout – vragen

  • Alle drie de soorten vragen kunnen peilen naar kennis en inzicht over feiten, concepten, en grote lijnen

Schriftelijk examen (60%)
Voorbeeld open vraag

  • Wat was volgens John Reith de drieledige basisopdracht van de publieke omroep? Leg elk van die opdrachten bondig uit en illustreer voor elk hoe de Vlaamse publieke omroep die taak vervult. (/8)

  • Per element:

    • 0,5 punt

    • 1 punt voor goede uitleg

    • 0,5 punt voor goed voorbeeld

  • + 2 punten voor goed gestructureerd antwoord dat inzicht aantoont

Voorbeeld multiple choice

  • De zogenaamde ‘Paramount decision’ uit 1948 is een mijlpaal in de geschiedenis van Hollywood omdat:

    • a) ze de Hollywoodstudio’s dwong om afstand te doen van hun bioscopen en zo de verticale integratie in Hollywood rechtstreeks beperkte.

    • b) ze de bioscopen verplichtte om geluidsinstallaties te installeren en zo de opgang van de geluidsfilm bespoedigde en bestendigde.

    • c) ze de Hollywoodstudio’s dwong om afstand te doen van hun bioscopen en zo de horizontale integratie in Hollywood rechtstreeks beperkte.

    • d) ze de protectionistische maatregelen van de Europese overheden ter bescherming van hun filmmarkten onwettig verklaarde en zo mee de basis legde voor de naoorlogse dominantie van de Amerikaanse film in Europa.

    • e) ze de ideologische controle van de Amerikaanse overheid op Hollywood versterkte en zo een belangrijke rol speelde in de strijd tegen het communisme in de VS.

Voorbeeld juist of fout-vraag

  • Geef voor elk van de volgende beweringen aan of ze correct of niet correct is. Zet een kruisje in het vakje ‘correct’ of ‘niet correct’. Een stelling is pas correct indien ze volledig correct is. Onderlijn bij de niet-correcte stellingen het deel van de stelling dat niet correct is (dit kan zijn: een deel, meerdere delen, of de gehele stelling). Bij de correcte stellingen onderlijn je niks.

  • De naoorlogse geschiedenis van de Belgische pers wordt gekenmerkt door ontzuiling en door processen van horizontale en verticale concentratie. Die verticale concentratie is duidelijk zichtbaar in het feit dat de meeste uitgevers in België vandaag meerdere kranten- en magazinetitels uitgeven.

    • Fout: horizontale concentratie