College notes on Publiekrecht

Deel I: Staat en recht - Geschiedenis van het Publiekrecht

• Wat?

  • Metajuridisch vak op het snijvlak van academische disciplines.
  • Focus op hoe recht tot stand komt en zich ontwikkelt in een specifieke context.
    • Staatsbestel: structuur, staatsorganen, bevoegdheden.
    • Grondrechtenbescherming.
  • Kiesstelsel: invloed op polarisatie (e.g., meerderheidsstelsel in de VS vs. proportionele vertegenwoordiging in België).
  • Vraagstukken:
    • Wie maakt het recht?
    • Hoe maakt men het recht? (e.g., absolute macht van de koning vs. vertegenwoordigers).
    • Wanneer en waarom wordt het recht gemaakt?
    • Hoe en door wie wordt het recht gehandhaafd? (e.g., overheid, privépersonen, rechters).
    • Voor wie wordt het recht gemaakt? (e.g., individuen, selecte groepen, hele gemeenschap).
      • Magna Carta (1215): rechten toegekend aan een selecte groep (adel, clerus).
  • Recht functioneert binnen een sociaal-maatschappelijk geheel.
    • Rechtssystemen zijn continu in ontwikkeling.
    • Wederzijdse beïnvloeding tussen recht en samenleving.
  • Publiekrecht:
    • Staatsorganen en -instellingen (e.g., GwH, parlement).
    • Algemene politieke principes en rechtsbeginselen.
    • Juridische begrippen, regels, procedures.

• Waarom?

  • Belgische revolutie 1830-31 als voorbeeld:
    • Constitutionele bezwaren: rol van regering en vorst t.o.v. vertegenwoordigende vergaderingen; inperking van grondrechten.
    • Culturele motieven: Franse taal van politieke elite vs. taalbeleid van Willem I.
    • Politieke klachten: ondervertegenwoordiging van het Zuiden in de Staten-Generaal.
    • Religieuze overwegingen: katholiek Zuiden vs. protestants Noorden.
    • Economische gronden: idee dat Willem en zijn regering het Noorden economisch voortrekt.
    • Toevallige aspecten.
  • Rechtshistorisch onderzoek:
    • Begrip van het hedendaagse recht: waarom bepaalde regels behoren tot ons recht en andere niet meer.
    • Inzicht in de ontwikkeling en toepassing van recht in historische context geeft zicht op rechtshistorische argumenten.
    • Revaardigheidsbegrip = variabel van aard.
    • Rechtshistorische dimensie is een belangrijke component in contemporaine rechtsvergelijkende onderzoeken.

• Macht en machtsconflicten liggen aan de basis van het staatsbestel.

  • Gestolde macht: macht in verschillende verschijningsvormen, afhankelijk van omstandigheden.
    • Aggregatietoestand van een materie.

• Inzicht in het verleden laat toe om:

  • Het potentieel van het staatsbestel + de beperkingen van juridische stelsels in context te ontwaren.
  • Een onderscheid te maken tussen het essentiële en het incidentele.

Hoofdstuk 1: Het moderne staatsbegrip

• Inleiding

  • Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen? (Publiekrecht)
  • Gemeenschappelijk: legitimiteit van de overheid om te besturen.
    • Geen uniform model qua ideologie en juridisch systeem.
  • Natuurstaat = chaos -> macht centraliseren in handen van één persoon/instelling.
  • Vandaag: representatief regime (parlement).
  • Problematiek:
    • Hoe democratie in constitutionele zin denken?
    • Hoe rechten bewaren en ervoor zorgen dat een democratische meerderheid de rechten en belangen van de minderheden niet miskent?

• De idee van ‘de staat’

  • Staat = status/toestand.
  • Oude literatuur: ‘staat’, ‘natie’ en ‘republiek’ als synoniemen.
  • Uitgangspunt:
    • Enige manier om rust te creëren en te veranderen dat een groep mensen die samenleven in chaos en geweld vervalt
    • Chaos terug gaan ordenen => macht om bevelen op te leggen concentreren in handen van een persoon of instelling => machtsconcentratie.
    • Deze persoon/instelling maakt de wet (= beslissing die je oplegt ad sl), die op iedereen van toepassing is
    • Deze persoon/instelling heeft een geweldmonopolie (de enige die geweld mag gebruiken om iemand te dwingen).
  • Definiëring van de staat = afhankelijk van welk standpunt men inneemt:
    • Moderne / Hedendaagse geschiedenis: vanaf de Atlantische revoluties in de V.S. (1776) / Frankrijk (1789).
    • Vroegmoderne / Nieuwe geschiedenis: vanaf de val van Constantinopel (1453) of landing Columbus in Amerika (1492).
    • Middeleeuwen.

• Moderne / Hedendaagse geschiedenis

  • Staat begrepen als de liberale staat:
    • Verkozen bestuurders (parlement, regering).
    • Scheiding der machten: WM, UM, RM.
    • Overheid gebonden aan het recht (rechtstaat).
    • Waarborgen voor de bescherming van onvervreemdbare grondrechten van burgers (via grondwetsbepalingen, instellingen).

• Vroegmoderne / Nieuwe geschiedenis

  • Idee van soevereiniteit van de wetgever ontwikkelt zich.
    • Vorst consolideert macht in centrale staat.
    • Religieuze spanningen leiden tot het doorknippen van de band tussen religie en publiekrecht.
    • Macht berust (ook) bij vertegenwoordigers van het volk.
  • “État souverain” (= de soev staat): staat die geen andere macht boven zich heeft
  • Republiek: res publica (publieke zaak).
    • Vandaag: staat zonder koning met een president als staatshoofd.
    • Mengvormen: republikeinse monarchie.
  • Notie natie komt op, krijgt juridische betekenis in de FR → hele natie moet op een of andere manier zeggenschap krijgen.

• Middeleeuwen

  • Moderne staat is opvolger van middeleeuwse standenvertegenwoordiging en het leenrecht
  • Middeleeuwse samenleving is opgebouwd uit standen:
    • Zij die strijden (eerste stand en adel)
    • Zij die bidden (clerus)
    • Zij die werken (derde stand) = al de rest (ldbers, lijfeigenen, diegene die id nijverheid werken, handelaars…)
    • Vertegenwoordigers van die groepen vormen ‘de natie’.
    • Vorst regeert bij gratie Gods, volgens contract met drie standen.
    • Tirannie = verbreken contract → recht op weerstand.
  • Contractuele opvattingen = gestoeld op het leenrecht: vorst stelt leen ter beschikking aan vazal in ruil voor raad en hulp.
    • Persoonlijke relatie (privaatrecht) wordt publiekrechtelijk gegeven.
    • Vazal kan stukken grond in leen geven aan achterleenmannen => koninkrijkjes binnen een koninkrijk (versnippering van territorium).

• De notie ‘soevereiniteit’

  • Vandaag veronderstelt de idee van ‘de staat’ drie dingen:
    • Grondgebied.
    • Bevolking.
    • Overheidsinstellingen die gezag uitoefenen en erkend worden door die bevolking en andere staten.
  • Externe soevereiniteit.
    • Erkenning door andere staten.
  • Interne soevereiniteit.
    • Niet onderworpen aan andere staat.
    • Vermogen om zichzelf te organiseren.
    • Wil van de staat heeft voorrang op alle morele en fysieke personen.
    • Monopolie op het creëren van recht + legitiem geweld.
  • Verplichtingen van de staat:
    • Handhaving van de openbare orde.
    • Recht spreken.
    • Nationale defensie.
    • Economie doen draaien.
    • Administratief bestuur.
  • Soevereiniteit ≠ louter politiek, maar ook een kwestie van (publiek)recht:
    • Internationaal recht: externe soev; garanties voor niet-inmenging.
    • Nationale regeling: regeling die bepaalt hoe soevereiniteit wordt uitgeoefend, welke instellingen macht hebben en hoe ze worden gecontroleerd.

• Democratisering en constitutionalisering van de staat

  • Idee van soevereiniteit komt er vanwege de behoefte aan stabiliteit (religieuze oorlogen 16de -17de eeuw burger beschermen).
  • Opvattingen politieke denkers:
    • Door hun theorie gaat dit wel dit effect hebben.

• Jean Bodin en de absolute soevereiniteit

  • Theoretiseert uitoefening van macht.
    • Les six livres de la République (1576) als gevolg van de religieuze oorlogen in Frankrijk.
    • Katholieken vs. protestanten (hugenoten = Fr prot).
    • Leidt tot desintegratie maatschappij.
    • Vorstelijk gezag aangetast: adellijke families die zich in de plaats stellen; inmenging buitenlandse machten.
    • kath willen vrkomen dat ze w uitgemoord, dus beginnen zelf met prot te vermoorden.
    • absolute macht in handen van de vorst: autoriteit komt van God, via de koning.
  • Soevereiniteit is een absolute en eeuwige macht; geen enkele macht is superieur aan de soevereine macht, die niet vernietigd kan worden.
  • Centralisatie van macht in de handen van één persoon heeft als doel: bescherming in situatie van oorlog en individuele onzekerheid.
  • wet wordt een instrument van suprematie.
  • soevereiniteit = eeuwige functie – publieke macht = een ambt, ≠ persoonlijk heerschappij
  • Belang: in de feiten is vorstelijke macht niet absoluut – vorst was gebonden aan de lois fondamentales, die getoetst werden door de parlementen.
    • Parlement de Paris: niemand kan afstand doen van de troon; niemand kan stukken van het kroondomein vervreemden; niemand kan zich laten opvolgen door een vrouw
    • Parlement de Paris ontwikkelde ook rechtsbeginselen zoals het recht niet te worden afgetrokken van zijn natuurlijke rechter
    • Parlement de Paris heeft recht om opmerkingen (remonstranties) te maken bij koninklijke wetgeving.
    • Franse staat in een bijna voortdurende staat van bankroet: vorst kon niet zomaar doen wat hij wou.

• Thomas Hobbes en de secularisering van de soevereine macht

  • pestuitbraken en oorlog => (nog meer) chaos.
  • Schrijft Leviathan (1651).
    • had de burgeroorlog tussen royalisten en aanhangers van Parlement meegemaakt (1642-1651).
    • legitimatie van staatsmacht door individuen (niet koning of God) - onderscheid tussen private macht / publieke macht.
  • sociaal contract: sociaal contract = hypothetisch idee
    • tussen gemeenschap en bestuurder(s), die gemeenschap uit de ‘natuurtoestand’ helpt.
  • soeverein = Leviathan: ontleent zijn legitimiteit aan het contract waarbij de gemeenschap het recht om zichzelf te besturen volledig afstaat aan de soeverein.
    • volk geeft macht voll af om nooit meer terug te krijgen.
    • origine van de staatsmacht ≠ God, maar gemeenschap.
  • soeverein = absolute en ondeelbare macht, maar nodig om macht te kunnen bewaren en uitoefenen – anders desintegratie.

• John Locke en de verwerping van de absolute soevereiniteit

  • Hoe individuele vrijheid te vrijwaren binnen een politiek lichaam dat ontstaan is uit de instemming van de individuen?
  • Schrijft de Two Treatises of Government (1689).
  • Locke sluit zich aan bij pleit van de liberale Whighs voor een constitutionele monarchie.
  • overheid komt voort en steunt ten alle tijde op politieke vrijheid en instemming van het volk.
  • Verschil met Hobbes:
    • Locke = optimistischer: gelooft in inherente goedheid en rationaliteit v.d. mens.
    • gemeenschap geeft macht niet ‘voor eeuwig’ af ➔ macht is van volk en blijft van volk: ook na moment van contracteren.
    • Vertegenwoordigende bestuursinstellingen nodig, gericht op algemeen welzijn van de gemeenschap.
  • Rechtsorde steunt niet op absolutisme, maar vertrekt vanuit essentiële natuurrechtelijke principes: gelijkheid & onafhankelijkheid vd mens + vrijheid vd mens.
    • van belang dat de bestuurders onderworpen zijn aan de wetten.
  • volk heeft het recht op verzet en vervangen overheid.
  • Grote invloed van Locke in Engeland en de Verenigde Staten:
    • In Engeland ontwikkelde de idee zich vanaf het einde van de 17de eeuw in de ‘King-in- Parliament’.
    • Locke’s gedachtegoed ook van groot belang voor de Amerikaanse revolutionairen.

• Montesquieu en opdeling van de soevereiniteit

  • vrijheid van gemeenschap en burgers waarborgen door soevereine macht te beperken via de bestuurlijke instellingen.
  • De l’Esprit des Lois (1748) opdelen van staatsmacht over institutionele actoren om een ‘evenwicht’ der machten te creëren.
  • Rechtssociologische analyse van meerdere besturen: ontwaart drie regeringsvormen: democratie, aristocratie, monarchie.
    • deze besturen kunnen tot een goed regime kunnen leiden waarin vrijheid van burgers gevrijwaard worden.
  • Politiek relativisme: combinatie van regimes mogelijk zonder dat één enkel de beste is: ‘gemengd regime’ mogelijk: ~ weergave socio-econom elemnt sl.
    • afhankelijk van klimaat, natuur en bevolkingsgroep.
  • Regeringsvormen (democr.; aristocr.; monarch.) kunnen gecombineerd worden met een ‘kwalitatief’ criterium dat steunt op wettigheid:
    • rechtstatelijke regimes (steunen op wettigheid) => goede regimes.
    • despotische regimes (steunen op angst & willekeur en burgers willen zekerheid & bescherming) => slechte regimes.
  • ‘Goede’ regimes kunnen afglijden naar despotisme, want ‘macht corrumpeert’: geen wettigheid en dus geen vrijheid: → machtenscheiding.
  • ‘trias politica’: opsplitsing van staatsmacht in wetgevende macht, uitvoerende macht, rechterlijke macht.
  • bedoeling = verhinderen van machtsconcentratie.
  • spreiding van machten - machten moeten elkaar in evenwicht houden + nemen deel aan elkaars functies en controleren elkaar (checks & balances).

• Jean-Jacques Rousseau en de democratische opvatting van de soevereiniteit

  • Sociaal-contractdenker die de staat democratische wil legitimeren.
  • Essentiële figuur in het kader van de Franse Revolutie (1789).
  • soeverein = algemene wil van het volk (volonté générale du peuple): kan nooit worden toegeëigend door individu(en).
  • volonté générale = een abstract concept dat het volk vertegenwoordigt: absoluut, ondeelbaar, altijd rechtvaardig.
  • Zodra een particuliere wil tussenbeide komt: algemene wil is gecorrumpeerd + wil is niet langer democratisch.

• Macht en soevereiniteit in de constitutionele staat

  • E.J. Sieyès, Qu’est-ce que le Tiers-État?: herdenken van het politiek system (niet meer o.b.v. standenmaatschappij) + fundamenteel: herdenken vd sl (nationaal maken).
  • Frankrijk (eind 18de eeuw – begin 19de eeuw).
    • Sieyès en Constant willen weg geraken van ondeelbare en absolute macht + beperk soevereiniteit tot het strikt noodzakelijke.
    • belang van representatie: o vertegenwoordiging van individuele belangen/spiegelt soc interactie tsn inval af o berust op beraadslaging en consensus waarin verkiezingen ess zijn.
    • instit controle regering, instellingen: ter controle staatsmachten + belang publieke opinie: pers en pamflettisten.
  • Frankrijk (begin 19e eeuw).
    • waarborgen van de invididuele vrijheid (niet op grond van volkssoevereiniteit). o.b.v. soevereiniteit van de rede: staatsinstellingen besturen conform rede en rechtvaardigheid.
    • alleen de meest bekwame burgers toelaten om bestuurlijke taken op zich te nemen.
    • kiezen / verkozen worden is om effectieve waarborgen bieden ter bescherming van individuele rechten.
    • via het idee van soevereiniteit wil men democratisering tegengaan.
  • Duitsland (19e eeuw).
    • Staatstheorie als soeverein persoon (Carré de Malberg = fictieve opvatting vd staat als soeverein persoon (orgaantheorie)).
  • Frankrijk (20e eeuw): nationale soevereiniteit (Carré de Malberg).

• Types staten

  • Staatsvormen:
    • Personele unie.
    • Reële unie: unitaire staten; samengestelde staten (confederale en federale staten).
  • Regeringsvormen:
    • Autocratie.
    • Oligarchie.
    • Timocratie.
    • Democratie.
    • Hybride vormen: monarchie, republiek.
  • Vormen van unie:
    • Personele unie.
    • Reële unie: unitaire / gecentraliseerde staten (bvb Fr); federale staten; confederaties of statenbonden.
  • Regeringsvormen:
    • Lange tijd dominatie van autocratische erfelijke monarchie.
    • WO I brengt heel wat vorstelijke dynastieën ten val: monarchie / republiek.
    • Democratievormen: directe, representatieve, semi-directe, deliberatieve.
    • Representatieve democratie: meerderheidsprincipe vs. evenredigheidsprincipe (stabiele meerderheid om beleid door te voeren – forse breuken bij machtswissels vs versnippering /instabiliteit)
    • Meerderheidsstelsel vs Evenredigheidsstelsel.