Anatomia Topograficzna i Szczegółowa Głowy i Szyi

Anatomia i Topografia Szyi

Definicja i charakterystyka ogólna: Szyja to ruchoma część ciała łącząca głowę z tułowiem.
Podział anatomiczny: - Część przednia: określana mianem szyi właściwej (collum, cervix). - Część tylna: nazywana karkiem (nucha).
Granice szyi: - Górna: biegnie wzdłuż dolnego brzegu trzonu żuchwy, przez szczyt wyrostka sutkowatego kości skroniowej, przez kresę karkową górną kości potylicznej do guzowatości potylicznej zewnętrznej. - Dolna: biegnie wzdłuż górnego brzegu rękojeści mostka, obojczyka, wyrostka barkowego łopatki, aż do wyrostka kolczystego kręgu $C7$ . - Boczna (granica między szyją a karkiem): wyznaczana na trzy sposoby: - Linia od wyrostka barkowego łopatki do wyrostka sutkowatego kości skroniowej. - Linia wzdłuż przedniego brzegu m. czworobocznego od wyrostka sutkowatego do obojczyka. - Płaszczyzna czołowa przechodząca przez guzki tylne wyrostków poprzecznych kręgów szyjnych (granica głęboka, stosowana przy lokalizacji narządów).
Okolice głowy i szyi (regiones colli et capitis): - Okolica przednia szyi (właściwa): nieparzysta (regio colli anterior / trigonum colli anterior). - Okolica tylna (karkowa): (regio nuchae). - Okolica mostkowo-obojczykowo-sutkowa: parzysta, oddziela okolicę przednią od bocznej. - Okolica boczna szyi: parzysta (regio colli lateralis / trigonum colli laterale).

Szczegółowy Podział Okolic Szyi

Okolica przednia szyi (trójkąt przedni): - Ograniczenia: obustronnie przez m. mostkowo-obojczykowo-sutkowy (SCM), od góry przez dolny brzeg żuchwy. - Składowe (od dołu ku górze): - Okolica nadmostkowa. - Okolica tarczowa. - Okolica krtaniowa. - Okolica gnykowa. - Okolica podbródkowa (nieparzysta). - Okolica podżuchwowa (parzysta). - Okolica zażuchwowa (parzysta). - Trójkąt tętnicy szyjnej (parzysty). - Podział funkcjonalny: regiony nadgnykowy i podgnykowy (regio supra- et subhyoidea).
Okolica boczna szyi (trójkąt boczny): - Ograniczenia: tylny brzeg m. SCM, przedni brzeg m. czworobocznego, od dołu obojczyk. - Wyróżnia się w niej: trójkąt łopatkowo-obojczykowy (dół nadobojczykowy większy) oraz trójkąt łopatkowo-czworoboczny.
Okolica mostkowo-obojczykowo-sutkowa (regio sternocleidomastoidea): - Przebiega skośnie przez szyję. - Dół nadobojczykowy mniejszy (fossa supraclavicularis minor): szczelina ograniczona przyśrodkową i boczną głową m. SCM oraz obojczykiem. Zawartość: $a.\,carotis\,communis$ oraz $v.\,jugularis\,interna$ .

Mięśnie Szyi - Grupa Powierzchowna i Środkowa

I. Grupa powierzchowna: - Mięsień szeroki szyi (platysma): - Położenie: tuż pod skórą w okolicy przedniej i bocznej. - $Pp$ : tkanka podskórna okolicy podobojczykowej na wysokości $II/III$ żebra. - $Pk$ : część boczna na powięzi przyuszniczej i żwaczowej; część przyśrodkowa na kącie ust, żuchwie (od guzka bródkowego do $I$ trzonowca). - Funkcja: unosi skórę szyi (zmniejsza ciśnienie na $v.\,jugularis\,interna$ ), pociąga kąty ust do dołu i bocznie (wyraz strachu/gniewu). - Unerwienie: $g.\,szyi\,n.\,twarzowego\,(r.\,colli)$ . - Mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowy (m.\,sterno-cleido-mastoideus - m.\,SCM): - $Pp$ : głowa przyśrodkowa (rękojeść mostka), głowa boczna (koniec mostkowy obojczyka). - $Pk$ : wyrostek sutkowaty kości skroniowej, boczna część kresy karkowej górnej. - Funkcja: jednostronnie zgina głowę ku bokowi i odwraca w stronę przeciwną; obustronnie zgina do tyłu (wzmaga lordozę) lub pociąga do przodu; pomocniczy mięsień wdechowy (unosi mostek). - Unerwienie: $g.\,zewn.\,n.\,XI\,(dodatkowego)$ i gałęzie splotu szyjnego.
II. Grupa środkowa (mięśnie związane z kością gnykową): - A. Mięśnie podgnykowe (4 pary): - Warstwa powierzchowna: m. mostkowo-gnykowy, m. łopatkowo-gnykowy. - Warstwa głęboka: m. mostkowo-tarczowy, m. tarczowo-gnykowy. - Mięsień mostkowo-gnykowy (m.\,sternohyoideus): od mostka i obojczyka do trzonu k. gnykowej. - Mięsień łopatkowo-gnykowy (m.\,omohyoideus): posiada ścięgno pośrednie dzielące go na brzusiec dolny ( $Pp$ : brzeg łopatki) i górny ( $Pk$ : trzon k. gnykowej). - Mięsień mostkowo-tarczowy (m.\,sternothyroideus): od mostka do kresy skośnej chrząstki tarczowatej. - Mięsień tarczowo-gnykowy (m.\,thyreohyoideus): unosi chrząstkę tarczowatą podczas łykania. - Funkcja wspólna: ustalanie k. gnykowej, obniżanie k. gnykowej i krtani. - Unerwienie: gałązki splotu szyjnego ( $C1-C3$ ) przez pętlę szyjną (wyjątek: m. tarczowo-gnykowy unerwiony przez włókna $C1-C2$ biegnące z $n.\,XII$ ). - B. Mięśnie nadgnykowe (mm.\,suprahyoidei): - Mięsień dwubrzuścowy (m.\,digastricus): brzusiec tylny od wcięcia sutkowego, brzusiec przedni do dołka dwubrzuścowego żuchwy. Unerwienie: tylny - $n.\,VII$ , przedni - $n.\,V3$ . - Mięsień rylcowo-gnykowy (m.\,stylohyoideus): pociąga k. gnykową ku górze i tyłowi. Unerwienie: $n.\,VII$ . - Mięsień żuchwowo-gnykowy (m.\,mylohyoideus): unosi język i napina dno jamy ustnej. Unerwienie: $n.\,V3$ . - Mięsień bródkowo-gnykowy (m.\,geniohyoideus): od kolca bródkowego do k. gnykowej. Unerwienie: splot szyjny drogą $n.\,XII$ .

Mięśnie Szyi - Grupa Głęboka

Mięśnie pochyłe (mm.\,scaleni): - Pochyły przedni (m.\,scalenus\,ant.): od guzków przednich wyrostków poprzecznych $C3-C6$ do guzka na $I$ żebrze. - Pochyły środkowy (m.\,scalenus\,med.): od wyrostków $C1-C6$ do $I$ żebra (za tętnicą podobojczykową). - Pochyły tylny (m.\,scalenus\,post.): od wyrostków $C5-C7$ do $II$ żebra. - Pochyły najmniejszy (m.\,scalenus\,minimus): niestały, od $C6-C7$ do $II$ żebra. - Funkcja: zginanie kręgosłupa do boku (jednostronnie) lub przodu (obustronnie), pomocnicze wdechowe (dźwigają żebra). - Unerwienie: bezpośrednie gałęzie splotu szyjnego i ramiennego.
Mięśnie przedkręgowe: - M. prosty przedni głowy: od łuku atlasu do k. potylicznej. - M. długi głowy: od wyrostków $C3-C6$ do k. potylicznej. - M. długi szyi: składa się z trzech pasm (przyśrodkowe, boczne skośne górne i dolne). - Funkcja: zginanie głowy do przodu i boku, obracanie kręgosłupa szyjnego.

Przestrzenie i Triangulacja Szyi

Szczeliny mięśni pochyłych: - Przednia: między głową boczną SCM a m. pochyłym przednim. Zawartość: $v.\,subclavia$ , $ductus\,subclavius$ , $m.\,omohyoideus$ . - Tylna: między m. pochyłym przednim a środkowym. Zawartość: splot szyjny, część nadobojczykowa splotu ramiennego, $II$ odcinek $a.\,subclavia$ .
Trójkąt pochyło-kręgowy (trigonum\,scalenovertebrale): - Ograniczenia: osklepek opłucnej (dół), m. długi szyi (przyśrodkowo), mm. pochyłe (bocznie). - Zawartość: $I$ odcinek $a.\,subclavia$ , $n.\,vagus$ , $n.\,phrenicus$ , pień współczulny, Pętla podobojczykowa Vieusseni (ansa\,subclavia).
Trójkąty okolicy przedniej: - Podbródkowy: brzuśce przednie mm. dwubrzuścowych, k. gnykowa. Zawiera żyły szyjne przednie i węzły chłonne podbródkowe. - Podżuchwowy: brzuśce m. dwubrzuścowego, żuchwa. Zawiera śliniankę podżuchwową, $a.\,facialis$ , $n.\,lingualis$ , $n.\,XII$ , zwój podżuchwowy. - Tętnicy szyjnej (trigonum\,caroticum): m. SCM, brzusiec tylny dwubrzuścowego, brzusiec górny łopatkowo-gnykowego. Zawiera podział $a.\,carotis\,communis$ , kłębek szyjny, $n.\,X$ , $n.\,XII$ , pętlę szyjną. - Tarczowy: m. omohyoideus, m. SCM, m. sternohyoideus. Zawiera tarczycę i przytarczyce.
Trójkąty specjalistyczne: - Trójkąt Pirogowa (t. językowej): m. mylohyoideus, ścięgno m. dwubrzuścowego, $n.\,XII$ . Dno: $m.\,hyoglossus$ (pod nim t. językowa).

Powięź Szyi (Fascia Colli)

Blaszka powierzchowna (lamina\,superficialis): pod platysma; obejmuje SCM i czworoboczny; ku górze przechodzi w powięź żwaczową.
Blaszka przedtchawicza (lamina\,pretrachealis): najmocniejsza; obejmuje mięśnie podgnykowe; bocznie łączy się z pochewką naczyń szyjnych (vagina\,carotica).
Blaszka przedkręgowa (lamina\,prevertebralis): pokrywa kręgi i mięśnie głębokie oraz pień współczulny; ku dołowi przechodzi w powięź wewnątrzpiersiową.
Przestrzenie międzypowięziowe: - Środkowa szyi: między blaszką przedtchawiczą a przedkręgową. Zawiera narządy: krtań, tchawicę, gardło, przełyk, tarczycę. - Nadmostkowa i nadobojczykowa: między blaszką powierzchowną a przedtchawiczą. W nadmostkowej znajduje się łuk żylny szyi. - Przedkręgowa: między blaszką przedkręgową a kręgosłupem.

Układ Naczyniowy Szyi

Tętnica szyjna wspólna (a.\,carotis\,communis): - Prawa od pnia ramienno-głowowego, lewa od łuku aorty. - Biegnie w powrózku naczyniowo-nerwowym z $v.\,jugularis\,interna$ i $n.\,vagus$ . - Podział: na wysokości górnego brzegu chrząstki tarczowatej ( $C3/C4$ ).
Zatoka szyjna (sinus\,caroticus): - Poszerzenie w miejscu podziału, zawiera baroreceptory (reakcja na ciśnienie). - Impulsacja drogą $n.\,IX$ do rdzenia przedłużonego.
Kłębek szyjny (glomus\,caroticum): - Ciało przyzwojowe ( $7 \times 4 \times 2\,mm$ ) powyżej zatoki. - Zawiera chemoreceptory (spadek $PO_2$ , wzrost $PCO_2$ , spadek $pH$ ).
Tętnica szyjna zewnętrzna (a.\,carotis\,externa): - Oddaje 8 gałęzi: 1. T. tarczowa górna (oddaje t. krtaniową górną). 2. T. językowa (na wysokości rogu większego k. gnykowej). 3. T. twarzowa (przechodzi przez brzeg żuchwy przy m. żwaczu). 4. T. gardłowa wstępująca. 5. T. potyliczna. 6. T. uszna tylna. 7. T. skroniowa powierzchowna (końcowa). 8. T. szczękowa (końcowa).
Tętnica szyjna wewnętrzna (a.\,carotis\,interna): - Brak gałęzi w odcinku szyjnym. - Przebieg: kanał tętnicy szyjnej, zatoka jamista (syfon tętnicy w kształcie litery S), przestrzeń podpajęczynówkowa. - Gałęzie: t. oczna, t. łącząca tylna, t. naczyniówkowa przednia, t. przednia i środkowa mózgu.
Układ żylny: - Żyła szyjna wewnętrzna: przedłużenie zatoki esowatej; posiada opuszkę górną i dolną; łączy się z $v.\,subclavia$ , tworząc żyłę ramienno-głowową. - Żyła szyjna zewnętrzna: powstaje z połączenia $v.\,auricularis\,post.$ i $v.\,retromandibularis$ ; biegnie na m. SCM. - Żyła szyjna przednia: powstaje w trójkącie podbródkowym, tworzy łuk żylny szyi nad mostkiem.

Układ Nerwowy Szyi

Splot szyjny (plexus\,cervicalis): - Powstaje z gałęzi przednich $C1-C4$ . - Nerwy skórne (Punkt Erba): $n.\,potyliczny\,mniejszy$, $n.\,uszny\,wielki$, $n.\,poprzeczny\,szyi$, $nn.\,nadobojczykowe$. - Gałęzie mięśniowe: krótka (do mm. głębokich) i długie ($n.\,przeponowy$, gałęzie do SCM i czworobocznego).
Pętla szyjna (ansa\,cervicalis): - Gałąź górna ( $C1-C2$ ) i dolna ( $C2-C3$ ). Unerwia mięśnie podgnykowe (mostkowo-gnykowy, łopatkowo-gnykowy, mostkowo-tarczowy).
Pień współczulny (truncus\,sympaticus): - Zwój szyjny górny: długość $2.5-3\,cm$ , od $C1$ do $C2/C3$ . Oddaje nerw szyjno-tętniczy wewn. (splot jamisty). - Zwój środkowy: na poziomie $C5-C6$ (pętla tarczowa). - Zwój dolny/gwiaździsty: połączenie z $Th1$ , leży nad szyjką $I$ żebra.
Nerwy czaszkowe na szyi: - Błędny (X): biegnie w powrózku. Oddaje gałęzie gardłowe, $n.\,krtaniowy\,górny$ i $n.\,krtaniowy\,wsteczny$ (lewy owija się wokół łuku aorty, prawy wokół t. podobojczykowej). - Dodatkowy (XI): unerwia SCM i m. czworoboczny. - Podjęzykowy (XII): ruchowy dla mięśni języka, tworzy łuk nad t. szyjną zewnętrzną. - Językowo-gardłowy (IX): oddaje nerw bębenkowy (Jacobsona) i gałąź zatoki szyjnej.

Tarczyca i Przytarczyce

Tarczyca (glandula\,thyroidea): - Budowa: dwa płaty boczne połączone cieśnią (węziną); płat piramidowy (niestały). - Położenie: cieśń na wysokości $2-4$ chrząstki tchawicy. - Unaczynienie: tt. tarczowe górne (od t. szyjnej zewn.) i dolne (od pnia tarczowo-szyjnego). - Odpływ żylny: żyły tarczowe górne i środkowe do $v.\,jugularis\,int.$ , żyła tarczowa najniższa do żyły ramienno-głowowej lewej.
Przytarczyce: - Zwykle 4 gruczoły wielkości ziarna pszenicy ( $6-7 \times 3-4 \times 1.5-2\,mm$ ). - Hormon: parathormon (regulacja $Ca$ i $P$ ).

Narząd Wzroku (Organum Visus)

Gałka oczna (bulbus\,oculi): - 1. Błona włóknista: rogówka (przezroczysta, 5 warstw) i twardówka (miejsce przyczepu mięśni, zawiera blaszkę sitową dla $n.\,II$ ). - 2. Błona naczyniowa (jagodówka): - Naczyniówka: odżywia siatkówkę. - Ciało rzęskowe: wytwarza ciecz wodnistą, zawiera m. rzęskowy (akomodacja). - Tęczówka: reguluje szerokość źrenicy ($m.\,zwieracz $- przywspółczulny,$ m.\,rozwieracz - współczulny).\n - **3. Błona wewnętrzna (siatkówka)**:\n - Część wzrokowa: fotoreceptory - czopki (ok. 6-7\,mln $) i pręciki (ok.$ 110-125\,mln).\n - Tarcza nerwu wzrokowego (plamka ślepa) i plamka żółta (dołek środkowy - największa ostrość).\n- **Zawartość gałki**:\n - Soczewka: dwuwypukła, utrzymywana przez więzadło Zinna.\n - Ciało szkliste: wypełnia 4/5 gałki, utrzymuje ciśnienie.\n - Ciecz wodnista: w komorze przedniej i tylnej; odpływ przez kąt przesączania i kanał Schlemma.\n- **Urządzenia pomocnicze**:\n - Mięśnie gałki ocznej: 4 proste (przyśrodkowy, boczny, górny, dolny) i 2 skośne (górny, dolny). Unerwienie: boczny (n.\,VI $), skośny górny ($ n.\,IV $), pozostałe ($ n.\,III).\n - Narząd łzowy: gruczoł łzowy, kanaliki, woreczek, przewód nosowo-łzowy (uchodzi do przewodu nosowego dolnego).\n\n# Narząd Przedsionkowo-Ślimakowy\n\n- **Ucho zewnętrzne**: małżowina (płatek nie ma chrząstki) i przewód słuchowy zewnętrzny (35\,mm long).\n- **Ucho środkowe**:\n - **Błona bębenkowa**: część napięta i wiotka (Shrapnella). Refleks świetlny widoczny w dolno-przednim kwadrancie.\n - **Jama bębenkowa**: zawiera 3 kosteczki (młoteczek, kowadełko, strzemiączko) i 2 mięśnie (napinacz błony bębenkowej - n.\,V3 $, m. strzemiączkowy -$ n.\,VII).\n - **Trąbka słuchowa (Eustachiusza)**: wyrównuje ciśnienie między gardłem a uchem środkowym.\n- **Ucho wewnętrzne (Błędnik)**:\n - **Błędnik kostny**: przedsionek, 3 kanały półkoliste, ślimak (kanał spiralny 2.5-2.75 zakrętu).\n - **Błędnik błoniasty**: łagiewka, woreczek, przewody półkoliste, przewód ślimakowy.\n - **Narząd Cortiego**: właściwy narząd słuchu w przewodzie ślimakowym; zawiera komórki włoskowate.\n - **Narząd równowagi**: grzebienie bańkowe (ruch chłonki) i plamki statyczne (kamyczki błędnikowe/statolity).\n\n# Jama Ustna i Gardło\n\n- **Jama ustna (*cavum\,oris*)**:\n - **Język**: trzon (2/3 $) i nasada ($ 1/3) oddzielone bruzdą graniczną z otworem ślepym. Brodawki: okolone, liściaste, grzybowate (smak) oraz nitkowate (mechaniczne).\n - **Unerwienie języka**: ruchowe (n.\,XII), czuciowe ($n.\,językowy$ - trzon, $n.\,IX$ - nasada), smakowe ($struna\,bębenkowa$ - trzon, $n.\,IX$ - nasada).\n - **Ślinianki**: przyusznica (największa, przewód Stenona uchodzi na wysokości II górnego trzonowca), podżuchwowa (przewód Whartona), podjęzykowa.\n- **Gardło (*pharynx*)**:\n - Piętra: nosowe, ustne, krtaniowe.\n - **Pierścień Waldeyera**: migdałek gardłowy (tzw. trzeci), migdałki trąbkowe, podniebienne i językowy.\n - Mięśnie: zwieracze (górny, środkowy, dolny) i dźwigacze (rylcowo-gardłowy, trąbkowo-gardłowy).\n\n# Krtań (*Larynx*)\n\n- **Chrząstki**: tarczowata (jabłko Adama), pierścieniowata, nagłośniowa (nie kostnieje), nalewkowate (parzyste), różkowate, klinowate.\n- **Głośnia**: narząd głosu; składa się z warg głosowych, fałdów głosowych i szpary głośni.\n- **Mięśnie krtani**:\n - Rozwieracz szpary głośni: m. pierścienno-nalewkowy tylny.\n - Zwieracze: mm. pierścienno-nalewkowe boczne, mm. nalewkowe, mm. tarczowo-nalewkowe.\n - Napinacz strun: m. pierścienno-tarczowy (n.\,krtaniowy\,górny).\n- **Unerwienie**: $n.\,krtaniowy\,górny$ (czucie powyżej szpary, m. pierścienno-tarczowy) i $n.\,krtaniowy\,dolny$ (wszystkie inne mięśnie, czucie poniżej szpary).\n\n# Embriologia Głowy i Szyi\n\n- **Łuki skrzelowe (gardłowe)**:\n - **I (Żuchwowy)**: n.\,V3; mięśnie żucia; młoteczek, kowadełko.\n - **II (Gnykowy)**: n.\,VII; mięśnie mimiczne; strzemiączko, róg mniejszy k. gnykowej.\n - **III**: n.\,IX; m. rylcowo-gardłowy; róg większy k. gnykowej.\n - **IV-VI**: n.\,X; mięśnie gardła i krtani; chrząstki krtani.\n- **Kieszonki wewnętrzne**:\n - I: jama bębenkowa, trąbka słuchowa.\n - II: loża migdałka podniebiennego.\n - III: gruczoł przytarczyczny dolny, grasica.\n - IV: gruczoł przytarczyczny górny.\n - V: ciało pozaskrzelowe (komórki C tarczycy).\n- **Rozwój tarczycy**: z entodermy dna jamy ustnej; przewód tarczowo-językowy (ductus\,thyreoglossus$$) zanika, pozostawiając otwór ślepy na języku.