Art Nouveau: Grafisch Ontwerp en Architectuur (1880-1930)

De Oorsprong en Context van Grafisch Ontwerp en Art Nouveau

• Einde 19de Eeuw: De Industriële Revolutie en de Nasleep

  • De periode wordt gekarakteriseerd door massaproductie en de automatisering van het productieproces.

  • Er ontstaat een kritieke loskoppeling tussen de ontwerper (het brein) en de maker (de uitvoerder).

  • Ontstaan van Grafisch Ontwerp:

    • In $1922$ schrijft William Addison Dwiggins (1880-1956) het essay: "New Kind of Printing Calls for New Design". Hierin wordt de noodzaak voor een nieuwe benadering van visuele communicatie in een industrieel tijdperk vastgelegd.

• Politieke Context: De Frans-Duitse Oorlog ($1870$-$1871$)

  • Frankrijk verliest de oorlog, wat resulteert in een groot aantal Franse gesneuvelden.

  • Deze overwinning leidt tot de eenheid van het Duitse Keizerrijk.

  • In de maatschappij heerst grote onzekerheid, wat leidt tot een nostalgische drang naar het verleden.

  • Teruggrijpen naar Traditie: Er is een heropleving van de $17de$-eeuwse Rococo-stijl.

    • Kenmerken: Asymmetrie, speelsheid, weelde, pastelkleuren en sierlijke motieven zoals bloemen en krullen.

• De Invloed van Japan: Japonisme

  • Meiji-restauratie ($1867$): In Japan komt er een einde aan de heerschappij van de Samoerai en wordt het Keizerrijk hersteld. Dit start een proces van modernisering en verwesterlijking.

  • Handel met Japan: De openstelling van de Japanse grenzen brengt een stroom aan goederen naar Europa, wat leidt tot het Japonisme.

  • Ukiyo-e (Japanse houtsnijkunst):

    • Prominente kunstenaars: Hokusai (1760-1849) met "De Grote Golf bij Kanagawa" en Kitagawa Utamaro (…-1806) met "Jonge vrouw met zwarte tanden".

    • Stilistische kenmerken: Gebruik van zware, platte kleurvlakken, asymmetrische composities, een zeer gevoelige lijnvoering en de totale afwezigheid van schaduw.

    • Inhoudelijk: Veel aandacht voor de natuur en de wereld van de Geisha's.

    • Esthetiek: Een vlakke benadering die streeft naar decoratieve schoonheid.

De Fundamenten van Art Nouveau ($1893$)

• Basisprincipes:

  • Sterk geïnspireerd door de Arts and Crafts-beweging.

  • Het doel is het dagelijks leven te verheffen tot een esthetische beleving.

  • Het verenigen van verschillende kunstdisciplines (architectuur, grafisch ontwerp, interieur).

  • Art Nouveau ontwerpt producten voor de industrie, maar behoudt de stilistische basisprincipes ondanks de massaproductie.

  • Het weerspiegelt het vurige en turbulente stadsleven van de fin-de-siècle.

Art Nouveau in Frankrijk en België

• La Loïe Fuller (1862-1928):

  • Geboortig uit de VS, werkzaam in Frankrijk.

  • Beroemd om haar "Serpentine Dance" in de Folies Bergère in Parijs.

  • Pionier van de moderne dans en vernieuwend in theaterbelichting.

• Jules Chéret (1836-1932):

  • Bekend als de vader van de moderne affiche en de serie "Maîtres de l'Affiche".

  • Werkt voornamelijk voor cabarets en theaters (zoals Folies Bergère).

  • Techniek: Lithografie met spectaculair kleurgebruik.

  • Stijl: Minimale tekst gecombineerd met maximale zeggingskracht. Hij brengt de erotische energie van de Rococo terug in het straatbeeld.

  • Werken: "La Loïe Fuller" ($1893$), "Fleur de Lotus" ($1893$), "Les Girard" ($1879$).

  • Status: Hij kreeg internationale erkenning met een solotentoonstelling in Parijs ($1890$) en werd benoemd tot Chevalier de la Légion d’Honneur. Hij slaagde erin tekst en beeld volledig te integreren.

• Alphonse Mucha (1860-1939):

  • Tsjecho-Slowaakse kunstenaar die doorbrak in Parijs ($1887$).

  • Wereldberoemd door het affiche voor "Gismonda" met Sarah Bernhardt ($1894$).

  • Le Style Mucha: Gekenmerkt door de Arabesque, geometrische en repetitieve patronen.

  • Uniformiteit: Zijn stijl was een stilistisch bindmiddel in de chaotische stedelijke omgeving en werd toegepast op alles, van posters tot producten voor chocolade en champagne (bijv. "Bières de la Meuse", $1897$).

• Henri Privat-Livemont (1861-1936):

  • Belgisch beeldend kunstenaar en decorateur.

  • Bekend van het affiche "Absinthe Robette" ($1896$), met een traditionele mythische figuur.

  • Beheerste de techniek van de Sgraffito, te zien aan het Huis Cauchie in Brussel ($1905$).

Architectuur van Victor Horta (1861-1947)

• Profiel: Architect voor de hoge Brusselse burgerij, lid van de vrijmetselaarsloge. Zijn werk bevat vaak een koloniale dimensie (gebruik van exotische materialen).

• Stijlkenmerken:

  • Streeft naar een nauwere band met de natuur.

  • Zweepslagmotief: Gebruik van dynamische, golvende lijnen.

  • Maximaal gebruik van natuurlijk licht en nieuwe materialen zoals glas en staal.

  • Inspiratiebron: De macrofotografie van planten door Karl Blossfeldt.

• Meesterwerken en Ruimtelijke Organisatie:

  • Hotel Tassel ($1892$): Revolutie in ruimtelijke organisatie en esthetiek.

  • Hotel Solvay ($1895$).

  • Hortamuseum ($1895$): Zijn voormalige eigen woning en atelier.

  • Maison du Peuple ($1896-1899$): Gebouwd voor de Belgische Werkliedenpartij.

  • Innovation ($1902$): Vooruitstrevend winkelconcept.

• Latere Carrière: Tijdens zijn verblijf in Engeland en de VS ($1915-1919$) evolueert hij naar een soberdere, functionele stijl die aanleunt bij de Art Deco, zichtbaar in BOZAR ($1928$).

Andere Franse en Belgische Meesters

• Adolphe Crespin (1859-1944) & Paul Hankar: Werkten samen aan een vernieuwende stijl met flexibele formaten en nieuwe kleurendruktechnieken, sterk beïnvloed door het Japonisme en de symboliek.

• Hector Guimard (1867-1942): Paste Art Nouveau-principes toe op de Parijse metro (Metropolitain, $1899$).

• Théophile Alexandre Steinlen (1859-1923):

  • Promootte "Art à la rue" (kunst op straat).

  • Zijn affiches voor Charles Verneau ("La Rue", $1896$) werden gezien als fresco's voor de massa.

  • Bekend van het iconische affiche voor het cabaret Le Chat Noir ($1896$) in Montmartre.

Het Parijse Nachtleven en de 'Decadentie'

• Montmartre: Het centrum van het nachtleven met cafés-concerts en de demi-monde.

• Belangrijke Locaties:

  • Moulin de la Galette: Vereeuwigd door Renoir ($1876$).

  • Moulin Rouge: Geopend door Charles Zidler (1831-1897) in $1889$.

• Absint: Ook wel de "Groene Fee" genoemd, symbool voor de decadente fin-de-siècle. In Parijs waren er destijds ongeveer $27000$ cafés.

• Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901):

  • Legde de rafelranden van de maatschappij vast met grote sociale bewogenheid.

  • Beroemde Affiches: "La Goulue" ($1891$) met Louise Weber, "Divan Japonais" ($1893$) met Yvette Guilbert en Jane Avril, "Ambassadeurs: Aristide Bruant" ($1892$).

• Typografie: George Auriol (1863-1938) ontwerpt het lettertype "Auriol" ($1901$) voor de gieterij Peignot & Fils.

Art Nouveau in Engeland (UK)

• The Studio: Een invloedrijk tijdschrift (An Illustrated Magazine of Fine and Applied Art) opgericht door Charles Lewis Hind (1862-1927).

• Aubrey Beardsley (1872-1898):

  • Illustrator met een zeer herkenbare stijl in zwart-wit (pen en inkt, flinterdunne haarlijnen).

  • Invloed: Japanse houtsnijkunst.

  • Werken: "Le Morte d’Arthur" ($1893-1894$), "Salomé" van Oscar Wilde ($1893$) met de beruchte "Peacock Skirt".

  • Thematiek: Seksuele en macabere fantasieën, shockeren van de Victoriaanse ethiek.

  • The Yellow Book ($1894-1897$): Literair magazine waarbij tekst en beeld gelijkwaardig zijn als totaalontwerp.

• The Beggarstaff Brothers (William Nicholson & James Pryde):

  • Bekend om hun radicale stilering door middel van uitgeknipte vormen (collage).

  • Belangrijk werk: Posters voor "Harper’s" ($1895$) en "Don Quixote" ($1895$) voor Sir Henry Irving’s Lyceum Theatre.

Schotland: The Glasgow Four

• Leden: Margaret Macdonald, Frances Macdonald, Herbert MacNair en Charles Rennie Mackintosh.

• Kenmerken:

  • Symmetrischer, rechtlijniger en abstracter dan de Franse variant.

  • Focus op verticale lijnen en Schotse identiteit (Keltische mythen).

  • Verwerpen van de Parijse decadentie ten gunste van mystiek en symboliek.

• Hoogtepunten:

  • Affiches voor het Glasgow School of Art (GSA) en The Scottish Musical Review ($1896$).

  • Hill House ($1904$): Architecturaal meesterwerk van Mackintosh (exterieur en interieur).

  • Internationale receptie: Kregen veel kritiek in Londen maar oogstten veel bijval in Wenen.

De Weense Secessie (Oostenrijk, $1897$)

• Beweging: Een groep kunstenaars onder leiding van Gustav Klimt die zich afscheidde (Sezession) van de traditionele kunstinstellingen.

• Architectuur: Het Secessiegebouw ($1898$) ontworpen door Joseph Maria Olbrich.

  • Motto: "Der Zeit ihre Kunst. Der Kunst ihre Freiheit" (Aan de tijd zijn kunst. Aan de kunst haar vrijheid).

  • Kenmerk: Krans van laurierbladen (Gouden kooi).

• Gustav Klimt (1862-1918):

  • Combineerde mythologische thema's (Athena, Theseus) met belangstelling voor de psychoanalyse van Freud.

  • Beethovenfries ($1902$): Onderdeel van een Gesamtkunstwerk gebaseerd op de 9de symfonie van Beethoven en het gedicht "Ode an die Freude" van Friedrich Schiller.

    • Linker muur: Het verzet tegen het kwaad en de menselijke verlangens.

    • Middelste muur: Lijden en de menselijke zoektocht naar geluk.

    • Rechter muur: Bevrijding en triomf door de kunst (spirituele verlossing).

• Publicaties en Grafiek:

  • Ver Sacrum ($1898$): Het tijdschrift van de Secessie, gekenmerkt door een vierkant formaat.

  • Alfred Roller (1864-1935): Ontwerper van iconische tentoonstellingsaffiches met een sterke typografische focus.

  • Koloman Moser (1868-1918): Meester in het integreren van ornament en beeld. Zijn stijl was abstracter en stond ver af van de Franse sensualiteit.