Osmanlı Devleti Cihan Devleti: İstanbul'un Fethi, Yönetim Yapısı ve İsyanlar Çalışma Notları

Osmanlı Devleti’nin Cihan Devleti Haline Gelmesi: İstanbul’un Fethi

• İstanbul’un Stratejik Konumu: İstanbul, Asya ve Avrupa kıtalarının kesişim noktasında bulunması nedeniyle son derece yüksek bir jeopolitik ve stratejik öneme sahipti. Bu kritik konumdan dolayı tarih boyunca Makedonyalılar, Romalılar, İranlılar, Avarlar, Bulgarlar, Emeviler, Abbasiler, Latinler, Venedikliler, Cenevizliler, Ruslar, Macarlar ve Osmanlılar tarafından defalarca kuşatılmıştır.
• Osmanlı Kuşatmaları: Osmanlı Devleti bünyesinde İstanbul, II. Mehmet’ten (Fatih) önce Yıldırım Bayezid, Musa Çelebi ve II. Murad tarafından da kuşatılmış ancak fethedilememiştir.
• Fethin Nedenleri:
  • İstanbul’un, Osmanlı’nın Anadolu ve Rumeli topraklarının tam ortasında kalması sebebiyle devletin toprak bütünlüğünü bozması.
  • Bizans’ın Osmanlı şehzadelerini, Anadolu beyliklerini ve Avrupalı Haçlıları Osmanlı'ya karşı kışkırtması.
  • Osmanlı’nın Balkan fetihlerinin sekteye uğraması ve Rumeli hâkimiyetinin tam sağlanamaması.
  • Boğazların kontrolünü ele geçirme arzusu.
  • İstanbul’un kara ve deniz ticaret yollarının kavşağında bulunması.
  • Dini Motive: Hz. Muhammed’in "Kostantiniyye elbette fethedilecektir. Onu fetheden kumandan ne güzel kumandan, onu fetheden asker ne güzel askerdir." şeklindeki hadisi.

Fetih İçin Yapılan Teknik ve Siyasi Hazırlıklar

• Askeri ve Teknik Önlemler:
  • Rumeli Hisarı (Boğazkesen): Karadeniz’den gelebilecek yardımların önünü kesmek amacıyla Anadolu Hisarı’nın (Güzelcehisar) tam karşısına inşa edilmiştir.
  • Büyük Donanma: $400$ parçadan oluşan dev bir donanma hazırlanmıştır.
  • Lojistik Tahkimat: Silivri ve Vize kaleleri ele geçirilmiştir.
  • Şahi Topları: Muslihiddin, Saruca Sekban ve Macar asıllı Urban’a dönemin en büyük kuşatma topları döktürülmüştür.
  • Havan Topları: II. Mehmet bizzat aşırtma sistemli havan toplarını icat ederek kuşatmada kullanmıştır.
  • Diğer Araçlar: Surların altına lağımlar (tüneller) açılmış; ok ve mermilere dayanıklı tekerlekli kuşatma kuleleri ("şehirler alan") inşa edilmiştir.
• Diplomatik Önlemler:
  • Venediklilerle olan antlaşma yenilenmiş, Macarlar ile $3$ yıllık bir ateşkes yapılmıştır.
  • Mora ve Arnavutluk’a kuvvetler sevk edilerek dış yardım yolları kesilmiştir.
  • Sırp Despotu ve Bosna Kralı ile iyi ilişkiler kurularak tarafsızlıkları sağlanmıştır.

Doğu Roma’nın (Bizans) Savunma Önlemleri ve Kuşatma Süreci

• Savunma Stratejileri:
  • İstanbul surları tamir edilmiş, malzeme yetmediği yerlerde mezar taşları bile kullanılmıştır.
  • Şehir içine uzun süreli yiyecek ve su depolanmıştır.
  • Haliç Zinciri: Osmanlı donanmasının girişini engellemek için Haliç’in ağzına devasa zincirler çekilmiştir.
  • Yunan Ateşi (Grejuva) silahları hazırlanmış; Girit, İspanyol, İtalyan ve Ceneviz kuvvetlerinden yardım talep edilmiştir.
• Kuşatma ve Fetih Takvimi:
  • 6 Nisan 1453: Kuşatma resmen başladı.
  • 21-22 Nisan 1453: Donanmanın zincirleri aşamaması üzerine Osmanlı gemileri karadan yürütülerek Haliç'e indirildi.
  • Mezhep Birleşmesi Ayini: Ayasofya’da Ortodoks ve Katolik kiliselerini birleştirme ayini yapılmış ancak halk, IV. Haçlı Seferi hatıraları nedeniyle "İstanbul’da Latin külahı görmektense Türk sarığı görmeyi tercih ederiz" diyerek buna karşı çıkmıştır.
  • 29 Mayıs 1453: Osmanlı ordusu tüm cephelerden gerçekleştirdiği son büyük taarruzla İstanbul'u fethetmiştir.

İstanbul’un Fethinin Tarihsel Sonuçları

• Türk Tarihi Açısından:
  • II. Mehmet, "Fatih" unvanını aldı ve Osmanlı Devleti Yükselme Dönemi’ne girdi.
  • Osmanlı’nın Anadolu ve Rumeli toprakları birleşti; İstanbul devletin yeni başkenti oldu.
  • Osmanlı Devleti’nin İslam dünyasındaki prestiji arttı.
  • Fatih Sultan Mehmet, "Sultan’ul-Berreyn ve Hakan’ul-Bahreyn" (İki karanın ve iki denizin hükümdarı) olarak tanımlandı.
• Dünya Tarihi Açısından:
  • 1058 yıllık Doğu Roma İmparatorluğu sona erdi.
  • Şahi toplarının surları yıkabildiği görüldü; bu durum Avrupa’da feodalitenin (derebeylik) yıkılmasına zemin hazırladı.
  • İpek Yolu’nun kontrolünün Osmanlı’ya geçmesi Avrupalıları Coğrafi Keşiflere zorladı.
  • İtalya'ya kaçan bilim insanları Rönesans hareketini başlattı.
  • Yeni Çağ'ın başlangıcı olarak kabul edildi.
  • Fatih, kendisini Roma'nın tek mirasçısı sayarak "Kayser-i Rum" (Roma Sezarı) unvanını kullandı ve Ortodoks Kilisesi’ni himaye ederek Hristiyan birliğini engelledi.

Fatih Dönemi’ndeki Diğer Fetih Hareketleri ve Hedefler

• Balkan Hâkimiyeti: Sırbistan, Eflak, Bosna, Hersek, Boğdan ve Arnavutluk seferleri ile hâkimiyet sağlandı.
• Anadolu Türk Birliği: Sinop'un fethi, Karamanoğulları’nın bağlanması ve Uzun Hasan’a karşı kazanılan Otlukbeli Savaşı ile sağlandı.
• Karadeniz ve Akdeniz: Amasra, Sinop ve Trabzon alındı. $1475$’te Kırım’ın fethiyle Karadeniz bir Türk gölü haline geldi. Ege'de Limni, Midilli, Eğriboz gibi adalar fethedildi.
• Kızılelma Ülküsü: İtalya (Otranto) seferi ile Türk cihan hâkimiyeti amaçlanmıştır.
• Toplumsal Yapı: İstanbul'a Türk-İslam kimliği kazandırılırken, gayrimüslimlere can, mal ve inanç özgürlüğü tanınmıştır. Ermeni Patrikliği Bursa’dan İstanbul’a taşınmıştır.

II. Bayezid Dönemi (1481-1512) ve Cem Sultan Olayı

• Cem Sultan Meselesi: Fatih'ten sonra tahta geçen II. Bayezid, kardeşi Cem Sultan ile taht mücadelesine girmiştir. Cem Sultan,$1482$ Yenişehir Savaşı'nda yenilerek önce Memlûklere, sonra Rodos Şövalyelerine sığınmış; oradan Papa'ya teslim edilmiştir.
• Sonuçları: Devletin bir iç sorunu dış sorun haline gelmiş, Osmanlı Avrupa siyasetinde pasifleşmiş ve İspanya’daki Müslümanlara yeterli yardım gidememiştir.
• Osmanlı–Memlûk Savaşları (1485-1491): Dulkadiroğlu ve Ramazanoğlu toprakları için yapılan bu savaşlarda kesin sonuç alınamamıştır.
• Endülüs Meselesi: $1492$'de Gırnata düşerek Endülüs Müslüman devleti yıkılmış, Osmanlı Devleti Kemal Reis komutasındaki donanmayla Müslüman ve Yahudileri tahliye ederek Osmanlı topraklarına (ayrıca $100$ bin Yahudi) kabul etmiştir.
• Safevi Tehdidi: Şah İsmail liderliğindeki Safeviler, Anadolu'da Şiilik propagandası yaparak iç karışıklık çıkarmış, bu süreç $1511$ Şahkulu İsyanı'na yol açmıştır.

Yavuz Sultan Selim Dönemi (1512-1520) ve Doğu Siyaseti

• Çaldıran Savaşı (1514): Safevi ordusu ateşli silahların etkisiyle mağlup edilmiştir. Şiiliğin Anadolu'daki yayılımı durdurulmuş, Tebriz-Bursa ve Tebriz-Halep İpek Yolu kontrolü sağlanmıştır.
• Turnadağ Savaşı (1515): Dulkadiroğulları Beyliği sona erdirilerek Anadolu Türk siyasi birliği kesin olarak sağlanmıştır.
• Mısır Seferi (1516-1517): Mercidabık ve Ridaniye Savaşları ile Memlûk Devleti yıkılmıştır.
  • Sonuçları: Suriye, Mısır ve Hicaz Osmanlı'ya geçti. Yavuz Sultan Selim "Hâdimü’l-Haremeyn" (Kutsal şehirlerin hizmetkârı) unvanını aldı. Doğu ticaret yolları (Baharat Yolu) kontrol altına alındı. Halifelik unvanının otoritesi arttı.

Kanuni Sultan Süleyman Dönemi (1520-1566) ve Batı Siyaseti

• Habsburg Mücadelesi: Kanuni, Avrupa’da Şarlken’in tek güç olmasını engellemek için Fransa Kralı I. Fransuva’yı desteklemiştir.
• Belgrad (1521): Orta Avrupa seferleri için askeri bir üs haline gelmiştir.
• Mohaç Meydan Savaşı (1526): Macar ordusu $2$ saat gibi kısa bir sürede imha edilmiştir. Macaristan, Osmanlı'ya bağlı bir tampon devlet olmuştur.
• I. Viyana Kuşatması (1529): Ağır toplar götürülemediği ve kış yaklaştığı için sonuçsuz kalmıştır.
• İstanbul Antlaşması (1533): Avusturya Arşidükü Osmanlı Sadrazamına denk sayılmıştır; bu, Osmanlı'nın siyasi üstünlüğünün tescilidir.
• Denizlerdeki Başarılar: Barbaros Hayrettin Paşa komutasındaki Osmanlı donanması, $28$ Eylül $1538$ Preveze Deniz Savaşı ile Haçlı donanmasını yenerek Akdeniz'de kesin üstünlük kurmuştur.

Denizlerde Hakimiyet ve Coğrafi Keşiflerin Etkisi

• Hint Deniz Seferleri: Portekiz’in Baharat Yolu’nu Ümit Burnu’na kaydırması üzerine Hadım Süleyman, Piri Reis, Murad Reis ve Seydi Ali Reis tarafından seferler yapılmış ancak tam başarı elde edilememiştir.
• Kıbrıs’ın Fethi (1571): Doğu Akdeniz ticaret yolu güvenliği için II. Selim döneminde fethedilmiştir.
• İnebahtı Deniz Savaşı (1571): Kıbrıs’ın kaybına tepki olarak Haçlılar Osmanlı donanmasını yakmıştır; ancak Osmanlı donanmayı hızla yeniden inşa etmiştir.
• Kapitülasyonlar: Ekonomiyi canlandırmak ve müttefik bulmak için verilmiştir. İlk olarak Orhan Gazi döneminde Cenevizlilere, ardından Fatih döneminde Venedik'e, Kanuni döneminde ise Fransızlara ($1569$) verilmiştir.

17. Yüzyıl Siyasi İlişkileri ve Antlaşmalar

• Osmanlı–Safevi (İran):
  • $1555$ Amasya Antlaşması (İlk resmi antlaşma).
  • $1590$ Ferhat Paşa Antlaşması (Doğuda en geniş sınırlar).
  • $1639$ Kasr-ı Şirin Antlaşması (Bugünkü Türkiye-İran sınırı).
• Osmanlı–Lehistan:
  • $1621$ Hotin Seferi.
  • $1672$ Bucaş Antlaşması (Batıda en geniş sınırlara ulaşıldı).
• Girit’in Fethi: $1645$’te başlamış, $24$ yıl süren kuşatma sonrası $1669$’da Köprülü Fazıl Ahmet Paşa tarafından tamamlanmıştır.

Osmanlı Yönetim, Ordu ve Saray Yapısı

• Sarayın Bölümleri:
  • Birun (Dış Saray): Hizmet ve koruma birimleri bulunur.
  • Enderun (İç Saray): Padişahın özel mekanı ve devlet adamı yetiştiren okul.
  • Harem: Padişahın ailesiyle yaşadığı yer.
• Divan-ı Hümayun Üyeleri:
  • Seyfiye (Yönetim/Askerlik): Sadrazam (Padişah vekili), Vezirler, Yeniçeri Ağası, Kaptanıderya.
  • İlmiye (Eğitim/Adalet/Fetva): Kazasker (Yargı ve müderris ataması), Şeyhülislam (Fetva).
  • Kalemiye (Bürokrasi/Maliye): Nişancı (Tuğra çeker, arazi kayıtları-tahrir yapar), Defterdar (Maliye), Reisülküttap (Dış yazışmalar).
• Taşra Teşkilatı:
  • Salyanesiz Eyaletler: Tımar sisteminin uygulandığı eyaletler.
  • Salyaneli Eyaletler: Merkeze doğrudan vergi (iltizam) gönderen, maaşlı sistemin uygulandığı eyaletler.
  • İmtiyazlı Eyaletler: İç işlerinde özerk (Kırım, Mekke, Erdel vb.).
• Veraset Değişikliği: Fatih'teki "Kardeş Katli" yasasından sonra, I. Ahmet döneminde taht kavgalarını bitirmek için "Ekber ve Erşed" (En büyük ve en olgun üye) sistemi getirilmiş; bununla beraber şehzadelerin sancağa çıkma usulü yerine "Kafes Usulü" başlamıştır.

Osmanlı Devleti’nde İsyanlar ve Islahat Çabaları

• Yeniçeri (İstanbul) İsyanları: Ekonomik nedenler ve merkezi otoritenin zayıflığıyla çıkmıştır. II. Osman’ın öldürülmesi ve Çınar Vakası (Vaka-yı Vakvakiye) önemli örneklerdir.
• Celali İsyanları: Anadolu’da vergi yükü ve tımar sisteminin bozulmasıyla çıkan isyanlardır (Karayazıcı, Kalenderoğlu). "Büyük Kaçgun" adı verilen göçlere neden olmuştur.
• Suhte İsyanları: Medrese öğrencilerinin liyakatsizlik ve işsizlik nedeniyle çıkardığı isyanlardır.
• Islahatçılar:
  • II. Osman: Yeniçeri ocağını kaldırmak istemiş ancak şehit edilmiştir.
  • IV. Murad: Alkole, tütüne yasak getirmiş; orduda disiplini sağlamıştır.
  • Tarhuncu Ahmet Paşa: İlk modern denk bütçeyi hazırlamıştır.
  • Köprülüler: Şartlı olarak sadrazamlığa gelmiş ve devleti toparlamışlardır.
  • Rapor Yazarları: Lütfi Paşa, Koçi Bey, Kâtip Çelebi devletin bozulma nedenlerini raporlamışlardır.

Avrupa'da Gelişim Dönemi: Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Reform

• Coğrafi Keşifler: Portekizli ve İspanyol gemicilerin yeni yollar bulması. Amerigo Vespucci Amerika’yı keşfetti, Vasco da Gama Hindistan’a ulaştı, Macellan dünyayı dolaştı. Sonucunda Merkantilizm (değerli madene dayalı ekonomi) güçlendi.
• Rönesans: İtalya’da başlayan bilim, sanat ve düşünce atılımı. Hümanizm ve rasyonalizm ön plana çıktı. Leonardo da Vinci, Michelangelo gibi sanatçılar yetişti.
• Reform: Almanya'da Martin Luther'in endüljans ve kilise otoritesine karşı çıkmasıyla başladı. Mezhep birliği parçalandı; Protestanlık, Kalvenizm ve Anglikanizm gibi yeni mezhepler doğdu.

Osmanlı Bilim, Sanat ve Kültür Hayatı

• Bilim İnsanları: Ali Kuşçu (Astronomi), Piri Reis (Haritacılık), Sabuncuoğlu Şerafeddin (Tıp), Mimar Sinan (Mimarlık), Evliya Çelebi (Seyahatname), Kâtip Çelebi (Bibliyografya).
• Eğitim Kurumları: Sıbyan Mektebi (Temel), Medrese (Orta-Yüksek), Enderun (Devlet adamı okulu).
• Geleneksel Sanatlar: Hat, minyatür, tezhip, çinicilik, ebru ve ahşap işçiliği. Itri gibi isimler musiki alanında ölümsüz eserler bırakmıştır ($100$ TL banknotta yer alır).