Rzeźbotwórcza działalność wiatru

1. Czynniki warunkujące działalność wiatru

• Wiatr kształtuje powierzchnię naszej planety poprzez erozję, transport i akumulację materiału skaknego. Te procesy określa się wspólnym mianem procesów eolicznych. Ich intensywność jest uwarunkowana :

• kierunkiem, częstością występowania oraz prędkością wiatru, które wpływają na jego siłę transportową (im prędkość wiatru jest większa, tym grubszy jest materiał skalny i na większą odległość może być transportowany)

• podatnością podłoża ja wywiewanie i ścieranie, która zależy od :

a. wielkości ziaren mineralnych - mniejsze ziarna są bardziej podatne na wywiewanie niż większe

b. - wilgotność podłoża - wilgoć powoduje spojenie ziaren mineralnych, co utrudnia ich wywiewanie

c. stopnia pokrycia roślinnością - im wyższa i bardziej zwarta roślinność, tym mniejszy wpływ wiatru na podłoże.

• warunkami klimatycznymi wplywającymi na rozwój roślinności, a w związku z tym - na intensywność procesów eolicznych

• działalnością człowieka, która może się przyczyniać do zmian intensywności procesów eoliczych.

2. Transport wiatrowy

a. pełzanie - transport najcięższego materiału : toczenie lub przesuwanie go po podłożu

b. saltacja - cykliczne odrywanie się materiału skalnego o średnim ciężarze na chwile od podłoża (skoki)

c. suspensja - utrzymywanie się najdrobniejszego materiału (najczęściej pyłu) w powietrzu z przez dluzszy czas w formie zawiesiny

3. Niszcząca działalność wiatru

• Niszcząca działalność wiatru (erozja eoliczna) obejmuje dwa podstawowe procesy : deflację i korazję. Deflacja polega na wywiewaniu cząstek mineralnych z powierzchni zbudowanych ze skał luźnych, np. z piasków. Do form utworzonych w jej wyniku należą :

a. bruk deflacyjny - pokrywa złożona z większych fragmentów skalnych, grubych żwirów, kamieni i głazów, powstała wskutek wywiewania drobniejszego materiału (piasku i pyłu)

b. misy deflacyjne (niecki deflacyjne) - rozległe zagłębienia terenu powstałe w wyniku wywiewania dużych ilości piasku i pyłu na obszarach pozbawionych roślinności

c. ostańce deflacyjne - pagórki o stromych stolach, które utworzyły się w efekcie nierównomiernego usuwania przez wiatr piasków lub pyłów (o nierównomiernym wywiewaniu decyduje zazwyczaj występowanie płatów roślinności lub skał bardziej odpornych na ten proces)

• Korazja - to rysowanie, polerowanie, ścieranie i drążenie skał przez twarde ziarna mineralne unoszone przez wiatr. W wyniku korazji powstają różne formy terenu. Można wśród nich wymienić :

a. graniaki wiatrowe - głazy i okruchy skalne o ściętych, wypolerowanych powierzchniach i wyraźnie zaznaczonych krawędziach (graniach), powstające wskutek szlifowania i ścierania skały ziarnami mineralnymi niesionymi przez wiatr

b. grzyby skalne - pojedyncze skałki o kształcie zbliżonym do grzyba (wąskie przy podstawie i rozszerzające się ku górze), które powstają w wyniku silniejszego niszczenia ich dolnej części

c. bruzdy korazyjne - wąskie i podłużne zagłębienia oddzielone od siebie ostrymi grzbietami skalnymi o stromych stokach - jardamgami

4. Budująca działalność wiatru (akumulacja eoliczna) - Gdy siła transportowa wiatru maleje, niesiony przez niego materiał skalny się osadza. Wskutek budującej działalności wiatru powstają takie formy, jak :

a. ripplemarli (zmarszczki eoliczne) - drobne piaszczyste grzbiety rozdzielone niewielkimi równoległymi obniżeniami

b. wydmy - piaszczyste wzniesienia, które zostały usypane przez wiatr i których stoki dowietrzne są lagodnie nachylone, a zawietrzne - strome.

5. Rodzaje wydm

a. barchany

b. wydmy paraboliczne

c. wydmy gwiaździste

d. wydmy poprzeczne

e. wydmy podłużne

6. Pokrywy lessowe

• w efekcie działalności wiatru mogą powstać rozległe pokrywy lessowe. Tworzą się one wtedy, gdy drobny pył przenoszony z obszarów pozbawionych roślinności, takich jak pustynie, półpustynie i niecki wyschniętych jezior, jest wywiewany na znaczne odległości, a następnie - osadzany

7. Rodzaje pustyń

a. Pustynia kamienista (hamada) - To obszar pozbawiony roślinności i gleby, na którym znajdują się nagie skały formowane przez wiatr, wietrzenie mechaniczne i ruchy masowe. Takie pustynie są typowe dla Azji Środkowej, Wyżyny Irańskiej oraz Sahary.

b. Pustynia żwirowa (serir) - Jest zbudowana ze żwirów oraz dużych ziaren piasku, Tego typu pustynie występują zazwyczaj na przedpolu gór i płaskowyżów w Azji Środkowej, na Saharze. Półwyspie Arabskim oaz w Australii

c. Pustynia Ilasta - Stanowi powierzchnię pokrytą stwardniałym, spękanym iłem. Po obfitych opadach zmienia się okresowo w grząskie błoto lub jezioro. W Ameryce Północnej tego typu pustynie noszą nazwę playa, a w Azji Środkowej - takyr.