Kompleksowe Notatki z Wiedzy o Społeczeństwie: Państwo, Prawo i Ustrój Polski

Teoria Powstania Państwa i Budżet Państwowy

• Teoria Podboju i Przemocy:     * Zgodnie z tą teorią państwo powstało w wyniku zniewolenia słabszych ludów przez ludy silniejsze.     * Charakteryzuje się ono jako panowanie zwycięzców nad poddanymi.

• Budżet Państwa:     * Jest to plan finansowy obejmujący dochody oraz wydatki państwa.     * Sporządzany jest na okres $1$ roku.

Samorząd Terytorialny

• Istota i Struktura:     * Opiera się na decentralizacji władzy na poziomie lokalnym.     * Jednostki samorządu terytorialnego są tworzone przez mieszkańców danego obszaru z mocy prawa.     * Wyróżnia się trzy poziomy samorządu w Polsce:         * Gmina (podstawowa jednostka).         * Powiat.         * Województwo.

Prawa Człowieka i Prawo Karne

• Cechy Praw Człowieka:     * Powszechność: Przysługują każdemu człowiekowi bez wyjątku.     * Przyrodzoność: Każdy posiada je od momentu urodzenia; państwo ich nie nadaje, a jedynie ma obowiązek je zachowywać.     * Niezbywalność: Nie można się ich zrzec ani ich przekazać.     * Nienaruszalność: Władza ma obowiązek je szanować i nie może ich odebrać.

• Podział Prawo Karnego:     * Przestępstwo: Dzieli się na zbrodnię oraz występek.     * Kary za przestępstwa:         * Grzywna.         * Ograniczenie wolności.         * Pozbawienie wolności.         * Dożywotnie pozbawienie wolności.     * Wykroczenie: Czyn o mniejszej szkodliwości społecznej.     * Kary za wykroczenia:         * Areszt.         * Grzywna.         * Nagana.         * Ograniczenie wolności.     * Tymczasowe aresztowanie: Środek stosowany wobec osoby podejrzanej.

Mechanizmy Władzy i Modele Państwa

• Kworum:     * Jest to minimalna liczba posłów obecna na sali, aby głosowanie było ważne.     * W Polsce wynosi ono przynajmniej połowę ustawowej liczby posłów, czyli $230$ osób.

• Trójpodział Władzy:     * Władza ustawodawcza: Sejm i Senat.     * Władza wykonawcza: Prezydent oraz Rada Ministrów.     * Władza sądownicza: Sądy i trybunały.

• Finanse Państwa:     * Obejmują podatki oraz opłaty.

• Modele Państwa:     * Liberalny: Państwo ogranicza swoją rolę (tzw. państwo jako nocny stróż).     * Interwencjonizm: Państwo aktywnie ingeruje w gospodarkę.

Transformacja Ustrojowa i Droga do Unii Europejskiej

• Upadek Bloku Wschodniego ($1989$–$1991$):     * Rozpad Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR).     * Rozpad Czechosłowacji.     * Zjednoczenie Niemiec.     * Koniec dominacji ZSRR w Europie Środkowo-Wschodniej.

• Sytuacja Polski:     * Odzyskanie pełnej suwerenności w polityce zagranicznej.     * Możliwość swobodnego wyboru sojuszy.     * Dążenie do członkostwa w NATO i Unii Europejskiej (UE).     * Pojawienie się nowych zagrożeń: niestabilność na wschodzie oraz sytuacja w Rosji.     * Problemy wewnętrzne: bezrobocie oraz koszty transformacji systemowej (uzależnienie gospodarcze od zachodu).

• Kalendarium integracji z UE:     * $1991$ r. – podpisanie układu stowarzyszeniowego.     * $1994$ r. – złożenie wniosku o członkostwo.     * $1998$ r. – rozpoczęcie negocjacji.     * $2003$ r. – referendum akcesyjne.     * $1$ maja $2004$ r. – oficjalne wejście Polski do Unii Europejskiej.

Proces Legislacyjny w Polsce

• Etap $1$: Inicjatywa ustawodawcza: Prawo zgłoszenia projektu ustawy mają: posłowie, Senat, Prezydent, Rada Ministrów oraz obywatele (wymagane $100\,000$ podpisów).

• Etap $2$: I czytanie: Przedstawienie projektu, pierwsza dyskusja i skierowanie do komisji.

• Etap $3$: Prace w komisjach: Dokładna analiza tekstu i nanoszenie poprawek.

• Etap $4$: II czytanie: Prezentacja zmian i dalsza dyskusja na forum Sejmu.

• Etap $5$: Głosowanie w Sejmie: Jeśli zostanie uzyskana większość, ustawa trafia do Senatu.

• Etap $6$: Senat: Może ustawę przyjąć bez zmian, odrzucić ją w całości lub zaproponować poprawki.

• Etap $7$: Prezydent: Ma trzy opcje:     * Podpisuje ustawę.     * Zgłasza weto (odmowa podpisu).     * Kieruje ustawę do Trybunału Konstytucyjnego w celu sprawdzenia jej zgodności z Konstytucją.

Kontrola Państwowa i Ochrona Praw: NIK i RPO

• Najwyższa Izba Kontroli (NIK):     * Zajmuje się kontrolą wydatkowania pieniędzy publicznych.     * Sprawdza funkcjonowanie instytucji państwowych.

• Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO):     * Stoi na straży praw i wolności obywateli.     * Posiada uprawnienie do składania wniosków do Trybunału Konstytucyjnego.

Władza Ustawodawcza: Sejm i Senat

• Zasady Wyborcze do Sejmu:     * Powszechne: Głosować może każdy obywatel, który ukończył $18$ lat.     * Równe: Każdy wyborca ma jeden głos o tej samej wartości.     * Bezpośrednie: Głosuje się osobiście na konkretnych kandydatów.     * Proporcjonalne: Liczba mandatów zależy od procentowego wyniku partii.     * Tajne: Akt głosowania odbywa się w warunkach zapewniających anonimowość.

• Wybory do Senatu: Odbywają się na podobnych zasadach, lecz bez proporcjonalności (stosuje się system większościowy – wygrywa ten, kto otrzyma najwięcej głosów).

• Progi Wyborcze (minimalny wynik do wejścia do Sejmu):     * $5\%$ dla pojedynczej partii.     * $8\%$ dla koalicji partii.

• Struktura Parlamentu (Sejm + Senat):     * Sejm: Izba wyższa rangą (uchwala ustawy).         * Marszałek Sejmu: Włodzimierz Czarzasty (kieruje pracami Sejmu).         * Prezydium Sejmu: Marszałek oraz wicemarszałkowie (organ kierowniczy).         * Konwent Seniorów: Organ doradczo-opiniodawczy ustalający plan pracy.         * Komisje Sejmowe: Przygotowują projekty ustaw.     * Senat:         * Władze: Marszałek Senatu i Prezydium Senatu.         * Komisje Senackie: Analizują, poprawiają i przygotowują projekty do głosowania.

Demokracja Bezpośrednia i Sądownictwo Konstytucyjne

• Formy Demokracji Bezpośredniej w PL:     * Referendum ogólnokrajowe.     * Inicjatywa obywatelska.     * Referendum lokalne.

• Sądownictwo Konstytucyjne:     * Trybunał Konstytucyjny (TK): Kontroluje zgodność aktów prawnych (ustaw, rozporządzeń, umów międzynarodowych) z Konstytucją. Wnioski mogą składać: Prezydent, posłowie, senatorowie, sądy oraz RPO. Jeśli przepis jest niezgodny z Konstytucją, przestaje obowiązywać.     * Trybunał Stanu (TS): Sądzi najważniejsze osoby w państwie (Prezydent, Premier, Ministrowie, Prezes NBP, członkowie KRRiT) za naruszenie Konstytucji lub ustaw (odpowiedzialność konstytucyjna). Kary obejmują m.in. zakaz pełnienia funkcji publicznych oraz utratę stanowiska.

Ewolucja Konstytucjonalizmu i Zasady Państwa Prawa

• Konstytucje w historii Polski:     * Konstytucja PRL: Wzorowana na ZSRR, brak realnego trójpodziału władzy, dominacja partii komunistycznej, ograniczone prawa obywatelskie.     * Nowela Kwietniowa: Zmiany przed upadkiem komunizmu, przywrócenie urzędu Prezydenta i Senatu, częściowo wolne wybory.     * Mała Konstytucja: Obowiązywała tymczasowo, regulowała relacje rząd – prezydent do czasu przyjęcia pełnej konstytucji.

• Cechy Demokratycznego Państwa Prawa:     * Władza pochodzi od narodu (suwerenność narodu).     * Konstytucja jest najwyższym aktem prawnym.     * Zagwarantowana ochrona praw obywatela.     * Podział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.     * Niezależność sądów od rządu.

System Prawa: Rodzaje i Zasady

• Rodzaje Prawa ze względu na źródło:     * Zwyczajowe: Wywodzi się z utrwalonych zwyczajów.     * Precedensowe: Opiera się na wyrokach sądowych.     * Religijne: Wynika z norm religijnych.     * Stanowione: Ustanowione przez organy państwowe.

• Podstawowe Zasady Systemu:     * Hierarchiczność: Konstytucja $\rightarrow$ Ustawy $\rightarrow$ Rozporządzenia.     * Spójność: Brak sprzeczności między przepisami.     * Zupełność: System powinien regulować wszystkie istotne kwestie (luka prawna to brak przepisu dla danej sprawy).

• Zakres obowiązywania:     * Prawo międzynarodowe: Reguluje stosunki między państwami (np. traktaty).     * Prawo krajowe: Obowiązuje na terenie całego kraju.     * Prawo miejscowe: Obowiązuje na określonym obszarze (np. gmina).